Ngày xưa vang bóng

Mỗi năm, bước vào mùa Trung thu, lồng đèn Phú Bình lại tỏa đi muôn nẻo. Từ những chiếc lồng đèn đơn giản như đèn ông sao, con gà, con bướm, đến những chiếc lồng đèn cầu kỳ như thuyền buồm, thiên nga hay phượng hoàng… đều do những nghệ nhân nơi đây sáng tạo. Ông Nguyễn Văn Đoàn, 83 tuổi, người đã bước vào nghề lồng đèn giấy kiếng từ khi còn là một cậu học trò. Ông nhớ lại thời vàng son của xóm lồng đèn chỉ gói gọn trong 3 thập niên 70, 80 và 90 của thế kỷ trước. Người dân ở Giáo xứ Phú Bình hầu như ai cũng sống bằng nghề lồng đèn. Làm một mùa sống trọn năm, xem ra đúng với cái xóm lồng đèn khi ấy.

Để có chiếc lồng đèn dù to hay nhỏ, đơn giản hay cầu kỳ, họ phải chuẩn bị cả năm. Bắt đầu từ sau Tết nguyên đán, nhiều người lên tận miệt rừng Bình Phước chọn mua những cây lồ ô ưng ý đem về chẻ nan, làm khung.

Hè về, học sinh bắt tay vào phụ giúp gia đình dán giấy, in bông. Đến đầu thu thì ai nấy tất bật lo sơn phếch, tô điểm cho những chiếc lồng đèn thêm xinh xắn. Cả xóm dường như thức khuya hơn, người thì tranh thủ chẻ thêm nan, người thì uốn thêm khung, người thì lo sơn phếch, vẽ hình tạo nên một thứ âm thanh “lạch cạch” vang đều khắp xóm. Bất kể ngày hay đêm, lúc nào xóm lồng đèn cũng tấp nập thương lái, làm ra chiếc nào giao hết chiếc ấy. Khi ấy hộ nào sản xuất ít cũng 5.000 - 7.000 chiếc, nhiều cỡ 10.000 - 15.000 chiếc lồng đèn giấy kiếng các loại. Bất kể bạn hàng nào buôn bán lồng đèn trên đất Nam bộ này cũng lặn lội lên, xuống Phú Bình để đặt hàng. Những chiếc lồng đèn kiếng căng bóng, đường nét hoa văn sắc sảo, mềm mại từ đó vang danh khắp mọi miền. Cũng nhờ đó, người dân xóm Phú Bình tuy không giàu có nhưng cũng đủ no ấm quanh năm.

Ngày nay lụi tàn

Khoảng 10 năm trở lại đây, mỗi mùa trung thu đến lồng đèn Phú Bình thêm mai một. Trước kia cả xóm có đến cả ngàn hộ sống bằng nghề lồng đèn, nay hầu hết đã bỏ nghề. Người đi làm công nhân, người cho thuê nhà, người thì mở cơ sở may mặc, giày dép… Cả xóm lồng đèn giờ đây còn không đầy 10 hộ theo nghề.

Chị Bùi Thị Xuân, nghệ nhân lồng đèn Phú Bình than thở: mọi năm kiểu dáng lồng đèn được làm theo thị hiếu của trẻ con, hoặc phỏng theo nhân vật trong phim các em yêu thích như Tề thiên, Đôrêmon, Simbad, Hugo… Năm nay vật giá leo thang, chi phí vật tư tăng gần gấp đôi năm ngoái. Làm không có lời, chán nản nên chẳng ai thiết tha sáng tạo, chỉ quanh quẩn vài ba mẫu lồng đèn truyền thống: con gà, cá chép, tàu thủy. Mẫu mã nghèo nàn, số lượng hạn chế, chỉ bằng một phần mười những năm trước, vậy mà thương lái tới giờ cũng chẳng thấy đâu...

Chị Xuân cho biết, những năm trước đến mùa lồng đèn chị huy động gia đình làm việc từ sáng đến tận khuya. Chồng chẻ nan, uốn khung, dán giấy, vợ sơn phếch, hai con thì vẽ trang trí. Nhưng năm nay gia đình chỉ làm 1.000 lồng đèn loại trung, bằng một nửa năm ngoái. Theo chị một mùa lồng đèn chỉ có vài tháng nhưng lo lắng cả năm, đầu tư mấy chục triệu đồng, vậy chứ lời chẳng bao nhiêu, đủ mua bánh trung thu cho con trẻ.

Sản xuất chiếc lồng đèn thủ công chi phí cao hơn chiếc lồng đèn xếp công nghiệp, khiến cho cuộc cạnh tranh về giá của chiếc lồng đèn thủ công luôn tỏ ra yếu thế. Thế nên, các nghệ nhân không dám đầu tư kiểu dáng, mẫu mã vì sợ không đối đầu lại với lồng đèn Trung Quốc vốn đã tràn ngập thị trường trong nhiều năm gần đây. Trong khi đó việc tạo kiểu dáng lồng đèn mới, lạ hiện thời không còn khó khăn như trước. Từ việc thiết kế, tạo mẫu đều làm trên máy. Chỉ đến khi sản xuất hàng loạt mới làm bằng thủ công, nhằm tạo sự độc đáo trên từng sản phẩm. Ông Trí - nghệ nhân kỳ cựu trăn trở: “Lồng đèn giấy kiếng đã hết thời, trong xóm người ta bỏ nghề gần hết, sang năm không chừng sẽ đến lượt tôi”. Thật ra ông cũng đã mấy lần định bỏ nghề, nhưng hễ đến mùa là thấy nhớ, tiếc cái nghề của cha ông truyền lại để rồi đến giờ nó theo ông như cái nghiệp. Thực tế, nhiều năm qua xu hướng chuyển sang sử dụng lồng đèn giấy xếp, đèn nhựa có nhạc của Trung Quốc là khá phổ biến. Sự đa dạng về mẫu mã, phong phú về màu sắc, giá cả cạnh tranh đã đẩy lồng đèn giấy kiếng lùi dần về quá khứ. Chị Lan Hương, thương lái lồng đèn ở Chợ Lớn cho biết, mấy năm gần đây mối hàng ở tỉnh ít khi lấy lồng đèn giấy kiếng. Họ nói vận chuyển cồng kềnh, tốn chi phí. Trong khi đó lồng đèn xếp, lồng đèn nhựa có nhạc của Trung Quốc nhỏ, gọn, dễ vận chuyển mà giá cả lại phải chăng. Hơn nữa ưu thế của đèn nhựa khó bị cháy, rách đáp ứng được số đông phụ huynh có tâm lý “ăn chắc mặc bền”. Đây cũng là lý do khiến cho xóm lồng đèn Phú Bình tiến gần đến ngày tàn lụi.

Giờ đây có một thực tế không thể chối cãi, thời “vàng son” của xóm lồng đèn Phú Bình đã dần xa. Ngày hội Trung thu đang đến rất gần, xóm lồng đèn vẫn còn đó, vẫn còn le lói những con người tâm huyết với nghề. “Còn người mua lồng đèn thì chúng tôi còn làm”, chị Xuân nói. Còn những người như ông Đoàn, ông Trí thì luôn đau đáu mong chính quyền có phương cách bảo tồn làng nghề, dẫu sao thì đây cũng là nét văn hóa truyền thống được cha ông giữ gìn qua bao thế hệ.

Cao Phương