Ngày 30/11/2009, Hồ sơ đề cử “82 bia đá các khoa thi Tiến Sĩ triều Lê - Mạc (1442-1779) ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám vào chương trình “Ký ức thế giới” đã tới UNESCO, sau 7 lần chỉnh sửa, bổ sung. Báo Du lịch đã có cuộc trao đổi cùng ông Đặng Kim Ngọc, Giám đốc Trung tâm hoạt động văn hóa - khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, người tham gia xây dựng Hồ sơ trình UNESCO.
Phóng viên (PV): Xin ông có thể giới thiệu vài nét khái quát và những giá trị của hệ thống bia Tiến sĩ trong Văn Miếu - Quốc Tử Giám?
Ông Đặng Kim Ngọc (ĐKN): Trước hết xin được khẳng định: Hệ thống bia đá hiện đang được lưu giữ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là một trong những tài sản vô giá của cha ông để lại, có giá trị về nhiều mặt: văn hóa, lịch sử, nghệ thuật. Đây là những hiện vật được bảo lưu một cách tương đối nguyên vẹn, phản ánh được giá trị văn hóa, lịch sử của đất nước trong suốt 300 năm. Những bài ký trên tấm bia giúp cho việc tìm hiểu một giai đoạn lịch sử của dân tộc, quan điểm của Nhà nước trong thời kỳ phong kiến về giáo dục, đào tạo, tuyển chọn nhân tài. Trong hệ thống bia đá ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tấm bia đầu tiên được xây dựng năm 1484, đời vua Lê Thánh Tông nói về khoa thi Tiến sĩ đầu tiên năm Đại Bảo thứ 3 đời vua Lê Thái Tông (1442). Tấm bia cuối cùng dựng năm 1780, đời vua Lê Cảnh Hưng nói về khoa thi năm 1779. Nét đáng chú ý trong hệ thống bia ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám có kích thước và cách trang trí khác nhau. Các bia có kích thước nhỏ được xây dựng ở giai đoạn sớm thế kỷ 15, 16 đầu thời Lê; những bia có kích thước lớn chủ yếu thuộc thế kỷ 17, 18. Đặc biệt ở thời Lê Cảnh Hưng, bia có chiều cao 2,8m, rộng từ 1m - 1,25m, dày 0,25cm. Hình trang trí trên bia cũng khác nhau, những tấm bia cỡ nhỏ trang trí họa tiết đơn giản, có trang trí hình mây lửa, hoa, lá bao quanh mặt nguyệt. Đến thế kỷ 17, 18 bia trang trí đa dạng, có hình rồng ở trán bia.
Trên thế giới nhiều nước dựng bia, nhưng chỉ có Việt Nam và Trung Quốc là có bia Tiến sĩ. Ở Việt Nam, bia Tiến sĩ chỉ có ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội và ở Văn Miếu - Huế. Còn ở các Văn Miếu của nhiều địa phương như Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh…, bia không đề danh Tiến sĩ. Nét đáng chú ý ở hệ thống bia Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội và bia ở Văn Miếu - Huế có điểm giống nhau là bia dùng để ghi tên người đỗ đạt trong các kỳ thi Tiến sĩ. Nhưng có điểm khác cơ bản là bia Tiến sĩ trong Văn Miếu – Quốc Tử Giám có bài ký ca ngợi vua, nêu lên quan điểm của Nhà nước trong việc đào tạo nhân tài, ca ngợi những người đỗ đạt, dặn dò người đỗ đạt phải sống thanh bạch, phải phát huy tài năng, phục vụ đất nước. Ở Trung Quốc cũng có bia Tiến sĩ, nhưng cũng giống bia ở Văn Miếu - Huế, chỉ ghi tên người đỗ đạt, không có bài ký.
PV: Trải qua thời gian cho đến nay, chất lượng và việc bảo quản hệ thống bia Tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám ra sao, thưa ông?
Ông ĐKN: Trong một thời gian dài trước đây, cùng với sự thăng trầm của lịch sử, do nhiều lý do khác nhau, như tác động của thời tiết, chiến tranh, dẫn tới chất lượng và hình thức của hệ thống bia Tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám có bị giảm sút, chữ bị mờ, hình trang trí không còn được rõ nét như ban đầu, nhà bia đổ nát, cỏ dại mọc khắp nơi. Sau năm 1954, Hà Nội được giải phóng, thấy được tầm quan trọng và giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Nhà nước đã giao cho ngành Văn hóa Hà Nội tổ chức các bộ phận chuyên trách bảo vệ, lập hồ sơ xếp hạng. Đến năm 1962, Văn Miếu - Quốc Tử Giám được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Hàng năm, các hạng mục, công trình trong Văn Miếu - Quốc Tử Giám được đầu tư, nâng cấp, tôn tạo. Trong quá trình kiểm kê, cán bộ của Trung tâm đã tiến hành khảo sát, nghiên cứu tài liệu cho thấy: bia Tiến sĩ ở Văn Miếu có 82 tấm đa phần hình dáng còn nguyên vẹn, được xây dựng đầu tiên vào năm 1484; cũng từ đây sau mỗi kỳ thi dựng một bia ghi số lượng và tên người đỗ đạt, có kỳ thi có tới 30 người đỗ, nhưng có kỳ thi chỉ có 7 người đỗ. Hiện nay, hệ thống bia Tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám có mái che bảo quản, tránh sự tác động, ảnh hưởng của thiên nhiên, tạo thuận lợi cho du khách, các nhà khoa học đến nghiên cứu, tham quan, học tập.
PV: Xin ông cho biết đôi nét quá trình lập Hồ sơ về bia Tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám để trình lên UNESCO?
Ông ĐKN: Việc lập Hồ sơ có sự kết hợp giữa Bộ Ngoại giao và UBND TP. Hà Nội, đây là một kế hoạch nằm trong các hoạt động hướng tới 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Từ tháng 1/2009, ý tưởng xây dựng bộ Hồ sơ 82 bia Tiến sĩ được hình thành. Ngay sau đó UBND TP. Hà Nội đã chỉ đạo Sở VH,TT&DL Hà Nội, Trung tâm hoạt động văn hóa - khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám triển khai, thực hiện việc xây dựng bộ Hồ sơ. Khi dự thảo Hồ sơ được đưa ra xin ý kiến vào tháng 8/2009, nhóm soạn thảo đã nhận được nhiều ý kiến đóng góp của các nhà quản lý, các nhà khoa học có kinh nghiệm như GS. Phan Huy Lê - Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh - Viện trưởng Viện nghiên cứu Hán Nôm, PGS.TS sử học Nguyễn Minh Tường... Không chỉ có vậy, Hồ sơ đã được chỉnh sửa theo sự góp ý của ông R.Abhakorm - Chủ tịch Tiểu ban đăng ký chương trình Ký ức thế giới. Do đó có thể khẳng định, Hồ sơ đáp ứng đầy đủ tiêu chí mà UNESCO đưa ra.
Xét về tính xác thực thì 82 tấm bia về các khoa thi Tiến sĩ (1442 - 1779) là những văn bản gốc duy nhất hiện còn được lưu giữ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Nội dung các bài ký trên bia bao hàm các thông tin quan trọng về ngày, tháng, năm dựng bia; họ, tên, chức vụ của người soạn, người khắc chữ, người chế tác bia. Không chỉ có vậy, chữ viết, hoa văn cùng phong cách trang trí tạo dáng trên bia, rùa đều mang dấu ấn của thời đại sản sinh ra chúng, đời sau khó có thể làm giả. Nếu một hoặc một số tấm bia bị hỏng hoặc bị mất, nhân loại sẽ mất đi một di sản tư liệu quý hiếm, một tác phẩm nghệ thuật độc đáo không thể khôi phục được. Đó cũng là giá trị độc đáo và duy nhất của các tấm bia. Bên cạnh đó, trong số 1304 Tiến sĩ được khắc tên trên 82 bia, có 225 vị từng đi sứ Trung Quốc như Tiến sĩ Nguyễn Như Đổ thi đỗ năm 1442, được khắc trên bia đá dựng năm 1484 đã có 3 lần đi sứ, Tiến sĩ Lê Quý Đôn, thi đỗ năm 1752, được khắc trên bia đá dựng năm1753, cũng làm phó sứ sang triều Thanh (Trung Quốc)… Những điều này đã thể hiện giá trị độc đáo và khẳng định ý nghĩa quốc tế của bia Tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Cho đến nay, Hồ sơ đã được chuyển đến UNESCO chờ xét duyệt, theo tôi nếu xét duyệt. Theo các tiêu chí của UNESCO đưa ra và mục tiêu mà chương trình Ký ức thế giới hướng tới là nhằm bảo vệ những tư liệu quý giá và phổ biến rộng rãi trên toàn thế giới, tôi tin rằng bia đá các khoa thi Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám sẽ được vinh danh vào tháng 3/2010, nếu được công nhận, đây thực sự là món quà đầy ý nghĩa với Thủ đô trong dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội.
PV: Xin ông có thể cho biết kế hoạch quản lý, bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị của hệ thống bia Tiến sĩ trong quần thể di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong thời gian tới?
Ông ĐKN: Văn Miếu – Quốc Tử Giám là Di tích lịch sử, văn hóa quan trọng, một địa chỉ du lịch thường xuyên thu hút du khách trong và ngoài nước đến tham quan, nghiên cứu, học tập. Chỉ tính riêng trong năm 2009, Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã đón 700 nghìn lượt khách quốc tế, 600 nghìn lượt khách trong nước. Phần đông khách đến tham quan, nhất là du khách nước ngoài đều có ý thức trong quá trình đi tham quan, cũng như khi tiếp cận các hiện vật gốc như bia đá, rùa, nhưng cũng có rất đông các cháu học sinh, những người tò mò, do nhận thức kém đã có có những việc làm chưa đúng như: sờ đầu rùa, ngồi lên rùa, bia đá… Điều này đã góp phần làm chất lượng của bia đá, rùa giảm đi và tạo nên hình ảnh phản cảm đối với du khách nước ngoài về tài sản vô giá của cha ông để lại. Để bảo vệ hệ thống bia đá, ngoài việc đẩy mạnh hơn nữa công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao ý thức và trách nhiệm của người dân Thủ đô cũng như du khách trong việc bảo vệ, phát huy giá trị đối với Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hàng ngày Trung tâm đều cử lực lượng bảo vệ thường xuyên, kiểm tra, nhắc nhở khách tham quan ở các khu vực của Văn Miếu – Quốc Tử Giám, tập trung nhất là khu vực bia Tiến sĩ. Trung tâm vừa trình lên UBND TP. Hà Nội hai phương án bảo vệ 82 bia đá, đó là chăng dây mềm hoặc làm hàng rào gỗ, có lan can, cửa chắn, có người canh gác bảo vệ. Phương án chăng dây mềm có thể thực hiện trong ngày thường, còn dịp lễ, tết sẽ có hàng rào gỗ. Trong khi chờ các phương án phê duyệt, Trung tâm rất mong du khách đến tham quan Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tham quan hệ thống bia Tiến sĩ cần nâng cao ý thức, trách nhiệm, thực hiện các nội quy, quy định, giữ gìn vệ sinh môi trường xung quanh di tích, cùng chung sức góp phần bảo vệ những di sản vô giá mà cha ông đã để lại, để Văn Miếu - Quốc Tử Giám luôn là địa chỉ văn hóa, du lịch hấp dẫn của Thủ đô.
PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!
Mạnh Hà (thực hiện)