Những di tích lịch sử và công trình kiến trúc tiêu biểu đã minh chứng cho tiềm năng rất lớn và đặc sắc của Du lịch Thủ đô đồng thời cũng đặt ra thách thức rất lớn cho những người thiết kế tour.
“Mỏ vàng” của Du lịch Thủ đô
Mặc dù phát lộ từ năm 2003, song đến nay Hoàng thành vẫn còn rất nhiều điều bí ẩn. Sau khi định đô, Lý Thái Tổ đã cho xây dựng tòa thành có tên gọi Thăng Long thành, là vòng thành duy nhất của kinh đô với chu vi khoảng 6km. Sau đó, vua Lý cho xây thêm vòng thành phía trong là nơi ở của vua gọi là Long thành (thời Lê gọi là Cấm thành, đời Trần gọi Long Phượng thành). Trong thành có điện Càn Nguyên vốn là đất của hương Long Đỗ mà người đứng đầu hương là ông Tô Lịch, sau khi mất trở thành Thành hoàng. Hoàng thành Thăng Long là cái tên xuất hiện từ thời Lê thay cho Thăng Long thành. Hiện tại, địa điểm phát lộ Hoàng Thành (tại số 18 Hoàng Diệu) còn đang được nghiên cứu, nên du khách chỉ có thể tham quan di tích Đoan môn thuộc Hoàng thành.
Di tích Đoan môn gồm 5 vòm cổng uốn cong mềm mại, đặc trưng của kiến trúc đời Lê trở về trước, được xây bằng gạch vồ từ đời Lê và tu sửa vào thời Nguyễn. Song trước đó, vào thời Trần cổng thành này có tên là cửa Dương Minh (nghĩa là hướng về ánh sáng). Sử sách còn lưu truyền câu chuyện thú vị về cửa Dương Minh. Lệ định rõ cửa giữa chỉ dành cho vua đi. Thế nhưng vào đời Trần, sứ giả nhà Nguyên là Sài Thung hống hách đòi cưỡi ngựa qua cửa giữa. Song trước sự cương quyết của vua tôi nhà Trần, Sài Thung phải xuống ngựa đi qua cửa bên, cửa dành cho các quan và sứ giả. Phía trên các vòm cổng là Ngũ môn lâu. Các nhà sử học cho rằng, Ngũ môn lâu được trùng tu vào đời Nguyễn, hiện còn các máng nước hình con ếch, con cá có ý nghĩa về triết học, tự nhiên và thẩm mỹ rất cao. Tiếp sau Đoan môn là con đường lát gạch hình hoa chanh có niên đại đời Trần.
Trên nền Hoàng thành Thăng Long, năm 1803, vua Gia Long đã cho xây Thành cổ Hà Nội với chu vi hẹp hơn khoảng 1km, mà đáng ra phải gọi là Thành Trấn Bắc hoặc Gia Long Thành, bởi phải đến năm 1831 tỉnh Hà Nội mới ra đời. Thành cổ Hà Nội được xây theo kiểu kiến trúc Vô - băng (tên của vị công trình sư người Pháp) là kiến trúc ngoại nhập, song khác với các thành khác trên thế giới là thành cổ Hà Nội có Kỳ đài mà người ta thường gọi là Cột cờ, một minh chứng cho tinh thần dân tộc của triều Nguyễn.
Thuộc về Thăng Long Tứ Trấn, đền Bạch Mã và đền Voi Phục có những huyền tích rất thú vị. Đền Bạch Mã còn gọi là Đông Trấn, là ngôi đền cổ nhất Thủ đô, có từ thế kỷ 9. Truyền thuyết kể rằng Cao Biền tìm cách trấn yểm Long Đỗ thần quân song bị thần đánh bại nên mới xây đền để thờ thần. Về sau Thần hiển linh thành Bạch Mã giúp Lý Thái Tổ xây thành nên vua phong cho thần là Quảng Lợi Bạch Mã và Đại Vương. Còn đền Voi Phục thờ thần Rắn, một phong tục phổ biến ở khu vực Đông Nam Á nhưng cũng có thuyết là thờ Linh Lang đại vương, một người con của vua Lý Thánh Tông vốn là thần rắn hóa thân.
Khu vực phố cổ và biệt thự Pháp cổ cũng chứa đựng những giai thoại lịch sử hấp dẫn khách tham quan. Ví như Mã Mây là tên phố hợp giữa Hàng Mã và Hàng Mây, xưa là nơi đóng Sở chỉ huy của quân Cờ Đen, nên còn được gọi là phố Cờ Đen. Ở phố Mã Mây còn có dấu tích nhà tù đầu tiên của quân Pháp trước khi xây dựng Hoả Lò và người dân gốc ở đây còn lưu truyền chuyện quân Cờ Đen bắt cóc trẻ em.
Trước đây, Hà Nội thống kê có 600 biệt thự thời Pháp, nay số lượng biệt thự cổ được nâng lên con số 1.000 biệt thự. Trong số đó, phố Chùa Một Cột là phố có nhiều biệt thự thời Pháp còn nguyên vẹn. Vườn hoa cuối phố Chùa Một Cột khi xưa là vườn cây, có cây táo mà Tổng đốc Hoàng Diệu tuẫn tiết. Ngôi nhà số 3 Hàng Khay nhìn ra Hồ Hoàn Kiếm có ghi rõ năm xây dựng là 1886, song không phải ai cũng biết đấy là ngôi nhà có niên đại cổ nhất của Hà Nội.
Bên cạnh các công trình kiến trúc cổ, các công trình mới của Thủ đô như Khu đô thị mới Mỹ Đình, Bảo tàng Hà Nội, Trung tâm Hội nghị Quốc gia cũng là địa chỉ đáng để giới thiệu cho du khách. Căn cứ vào những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc, nhà sử học Lê Văn Lan khẳng định Hà Nội có một “mỏ vàng” để phát triển du lịch song chưa khai thác được nhiều.
Thách thức cho người làm tour
Với thời lượng tham quan thông thường chỉ trong một ngày, trong lúc cần có nhiều thời gian để tìm hiểu, quay phim, chụp ảnh lưu niệm thì việc chọn lựa các di tích để xây dựng tour quả là thách thức với người làm du lịch khi muốn kết nối mạch lịch sử thông qua các công trình kiến trúc tiêu biểu từ xưa đến nay.
Ông Hoàng Nhân Chính – Giám đốc Công ty liên doanh du lịch JTB-TNT nhận xét: “Khu phố cổ được khách nước ngoài ưa thích bởi kiến trúc, cung cách việc sản xuất và buôn bán hàng hóa, lối sinh hoạt, ẩm thực của người dân sở tại. Tuy nhiên, điểm yếu của tour tham quan phố cổ hiện nay là thiếu các công trình vệ sinh, phương tiện giao thông còn lộn xộn, vấn đề an toàn thực phẩm chưa đảm bảo đối với khách nước ngoài”.
Người và xe cộ chen chúc ở Ô Quan Chưởng