Mai một cốm Vòng
Chúng tôi tìm đến làng Vòng vào một chiều cuối thu, đầu đông, nhưng mùa thu này ở làng Vòng đã khác xưa. Không còn nữa cảnh náo nức, rộn rã của những tiếng chày giã cốm. Những đống rơm xanh trước cửa hiên nhà, giờ thay vào đó là sự tấp nập của các hoạt động kinh doanh buôn bán. Làng Vòng ngày trước, nay đã đổi thay, những ngôi nhà cao tầng mọc lên san sát, nhà nào cũng có dãy nhà trọ cho sinh viên thuê. Nhiều người dân làng Vòng đã lãng quên nghề của cha ông. Anh Nguyễn Văn Thuận - người dân làng Vòng tỏ ra ngạc nhiên khi thấy chúng tôi tìm về làng Vòng mua cốm: “Ngày trước cả làng làm cốm nhưng bây giờ số người còn giữ nghề chỉ đếm trên đầu ngón tay. Người trong làng đổ xô đi kinh doanh dịch vụ, vừa kiếm nhiều tiền lại nhàn hạ hơn làm cốm rất nhiều”. Đúng như lời anh Thuận nói, bây giờ nếu không có sự hướng dẫn của người gốc làng Vòng thì rất khó tìm được một số hộ sản xuất cốm Vòng.
Con đường dẫn vào nhà cụ Tạ Thị Chúc (một trong số hộ còn giữ nghề của làng) cũng quanh co, lòng vòng như chính phận cốm Vòng. Theo lời cụ Chúc thì trong làng bây giờ ngay cả các cụ cao niên cũng không ai hay biết cốm Vòng có từ khi nào. Vừa lấy tay sàng cốm, cụ vừa kể cho chúng tôi nghe truyền thuyết về sự khởi thuỷ của cốm Vòng. Trong một vụ, khi lúa bắt đầu uốn câu thì trời mưa to gió lớn gây vỡ đê khiến đồng ruộng chìm trong biển nước. Người làng Vòng phải cắt từng bông lúa non đem về rang khô, ăn dần chống đói. Không ngờ món ăn ấy lại có hương vị hấp dẫn. Càng không ai có thể biết rằng sau đó, hương vị cốm trở thành đặc sản tiến vua. Trải qua thời gian, hương cốm Vòng đã trở thành nét riêng trong ẩm thực của Hà Thành. Nhắc đến hiện tại cốm Vòng đang mai một, cụ Chúc buồn rầu nói: “Đó cũng là kết quả của quá trình đô thị hoá, làng lên phố, mất đất canh tác, cốm Vòng không còn cũng là điều tất yếu”.
Nói đến những hộ sản xuất cốm còn lại ở làng Vòng, ai cũng nhắc đến gia đình anh Nguyễn Văn Hải, bởi ở làng bây giờ có mấy người còn giữ nghề. Khi chúng tôi đến gặp lúc hai vợ chồng anh đang cặm cụi giã, sàng sảy cốm. Tâm sự với chúng tôi, anh Hải cho biết: “Làm cốm rất kỳ công và lãi ít nên người làng đã bỏ nghề. Bây giờ người trong làng làm cốm chủ yếu phục vụ theo đơn đặt hàng cho các đám cưới hỏi chứ rất ít khi đi bán rong ngoài phố”. Khi được hỏi về những người phụ nữ bán cốm làng vòng trên phố Xuân Thuỷ, anh lắc đầu ngán ngẩm: “Toàn người làng Mễ Trì đấy, họ làm cốm rồi mượn thương hiệu cốm Vòng để mưu sinh kiếm sống. Người bình thường không phát hiện ra điều đó, chỉ có người làng Vòng chính hiệu và người sành ẩm thực Hà Thành mới phát hiện ra”.
Mấy năm gần đây, giá đất tăng lên chóng mặt, người làng Vòng thi nhau bán để mua nhà lầu, xe hơi. Làng Vòng không còn đất để trồng lúa, dân làng Vòng phải mua lúa non từ các tỉnh Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Nam…để về làm cốm. Nhưng càng kỳ công bao nhiêu thì lời lãi lại càng ít đi bấy nhiêu. Đó cũng là lý do mà người làng Vòng không mấy ai chí thú với nghề của cha ông để lại.
Khi chúng tôi hỏi về sự mai một của cốm Vòng, ông Nguyễn Văn Chung, tổ trưởng tổ dân phố 50 ( Phường Dịch Vọng - Cầu Giấy) tâm sự : “Ở làng Vòng bây giờ số hộ còn giữ nghề cha ông chưa đến mười người. Điều này cũng rất dễ hiểu, bởi hơn 50 ha đất canh tác của làng đã đô thị hóa gần hết, không còn diện tích canh tác nên người dân bỏ nghề cũng phải”.
Đi tham quan làng cốm của Thủ đô Hà Nội mà chúng tôi có cảm giác buồn xen lẫn sự nuối tiếc. Tiếc bởi thứ đặc sản vốn là nét đặc trưng của Hà Thành nay đã dường như vắng bóng, càng buồn hơn khi họ mua cốm cứ ngỡ là cốm làng Vòng nhưng toàn…“cốm nhái”. Ngày trước, các cô gái làng Vòng theo chồng về Mễ Trì đã mang theo nghề cốm và cho đến nay cốm Mễ Trì được bán trên khắp phố phường Hà Nội khi mùa thu về, nhưng chỉ có điều những người bán cốm đều rao: “Ai mua cốm Vòng không? cốm Vòng chính hiệu đây!”. Đằng sau những lời rao ấy, chỉ có những người làng Mễ Trì, những người hiểu sâu về cốm Vòng mới biết.
Đang là thời điểm giữa mùa làm cốm vậy mà đi quanh làng Vòng có tìm mỏi mắt cũng khó có thể tìm thấy những mẻ cốm xanh dờn thơm ngon ngọt bổ, càng khó khăn hơn khi tìm nghe tiếng chày giã lúa, tiếng sàng sảy phân loại cốm. Chị Nguyễn Thị Liên - người dân làng Vòng cho biết, bây giờ con trẻ trong làng lớn lên cũng không biết cốm Vòng. Vì vậy mới có chuyện không biết nên vui hay buồn, khi con trai chị đi học về hỏi mẹ: “ Mẹ ơi ngày trước làng mình làm cốm ạ, con thấy cô giáo bảo vậy”. Miệng mình cười mà trong cổ họng nghẹn đắng. Cốm Vòng - niềm tự hào của người dân làng Vòng đang đứng trước nỗi lo mai một.
Bảo vệ cốm Vòng là sự cần thiết
Ông NguyÔn V¨n Chung dẫn chúng tôi đến khu đất mà trước đây là cánh đồng trồng lúa làm cốm của làng Vòng nay đã là những công trường, khu dân cư đông đúc. “Đầu những năm 90, gần 100% số hộ dân làng Vòng trực tiếp làm cốm. Trong làng, ngoài ngõ chỗ nào cũng tràn ngập rơm tươi, tiếng chày giã lúa vang lên rộn rã đêm ngày. Cốm nuôi sống gia đình, cốm tạo nên tên tuổi làng Vòng. Hồi bấy giờ khắp các ngõ phố Hà Nội, hình ảnh những người phụ nữ làng Vòng với những gánh cốm xanh đã trở lên quen thuộc với người dân Hà Nội. Nhưng vài năm trở lại đây, do diện tích đất canh tác bị thu hẹp bởi sự đô thị hóa, người làng Vòng đã bỏ nghề làm cốm để chuyển sang kinh doanh buôn bán, cốm làng Vòng vì thế rơi vào mai một” - ông cho biết.
Vừa hướng đôi mắt nhìn xa xăm ra khoảng đất vốn trước là cánh đồng của làng Vòng, ông Chung vừa nhớ lại: “Đặc sản cốm Vòng hiện lên rõ ràng nhất qua ngòi bút của nhà văn Nguyễn Tuân. Cốm ngon hay không phụ thuộc rất nhiều vào tay người giã. Cứ giã xong một lượt lại sảy. Cốm đầu mùa ngon hơn cốm giữa và cuối mùa. Cốm ngon là khi rang xong phải để nguội rồi mới giã. Nhưng giã phải nhẹ tay, nhanh chày”. “Bây giờ, tuy làng cốm Mễ Trì có mượn danh làng Vòng nhưng khi thưởng thức vị cốm sẽ rất dễ phân biệt”.
Khi được hỏi, nếu dự án khôi phục và phát triển nghề làm cốm truyền thống được tiến hành ngay trên quê hương làng Vòng, cả ông Chung, bà Chúc, anh Hải và một số nghệ nhân chuyên sản xuất cốm ở làng Vòng tỏ ra vui vẻ, phấn chấn khác thường. Nhiều nghệ nhân hồ hởi cho biết, họ sẵn sang truyền nghề cho các thế hệ con em trong làng làm cốm để giữ gìn đặc sản vốn được xem là…“hương thu” Hà Nội. Bà Nguyễn Thị Tuyền, Chủ tịch Hội Nông dân phường Dịch Vọng Hậu cho biết: “ Chúng tôi sẽ thành lập HTX cốm Vòng. Sử dụng số tiền mà Trung ương Hội Nông dân Việt Nam hỗ trợ để mua máy móc sản xuất. Trong thời gian vừa qua, UBND quận Cầu Giấy đã quy hoạch, cấp đất cho phường thành lập HTX. Do không còn đất canh tác, nên đầu tiên, chúng tôi sẽ liên kết với người dân các vùng lúa ở các xã bên cạnh như Mễ Trì…để xây dựng vùng nguyên liệu làm cốm, tiến tới bảo vệ thương hiệu cốm làng Vòng”.
Được tin dự án bảo tồn cốm Vòng đang được triển khai, không chỉ người dân làng Vòng phấn khởi mà tất cả những người yêu Hà Nội đều vui mừng. Để dự án trở thành hiện thực và hương vị cốm Vũng sẽ tỏa mựi thơm trong sắc thu Hà Nội đỳng dịp kỷ niệm Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, rất cần sự quan tâm, hỗ trợ về nhiều mặt của các cấp, các ngành cũng như sự quyết tâm của chính người dân làng Vòng.
Hải Ninh