Việt Nam được coi là một trong những điểm nóng quan trọng về sự da dạng rùa ở châu Á với 25 loại rùa cạn và rùa nước ngọt, bao gồm 20 loài rùa mai cứng và 5 loài rùa mai mềm. Do thói quen về nhu cầu thức ăn và để chữa bệnh, đặc biệt là nạn nhân bán trái phép sang Trung Quốc khiến trong vòng 15 năm trở lại đây hầu hết các loại rùa trong tự nhiên của nước ta bị suy giảm về số lượng. Thực tế trong 25 loài rùa ở Việt Nam, Sách đỏ Thế giới đã xếp 16 loài vào mức “rất nguy cấp” hoặc “nguy cấp”, 7 loài vào mức “sắp nguy cấp” và 2 loài không được đề cập đến.

Mối đe dọa tới sự tồn tại của rùa

Theo ghi nhận của Trung tâm giáo dục Thiên nhiên từ năm 2005 đến nay đã có 434 vụ săn bắt, buôn bán và vận chuyển trái phép các loại rùa cạn và rùa nước ngọt. Trong số này có 163 vụ buôn lậu với tổng trọng lượng uớc tính hơn 25 tấn rùa, tương đương hơn 3000 cá thể rùa. Đó là những vụ buôn bán rùa trái phép đã được các cơ quan chức năng phát hiện, xử lý còn con số thực tế mà rùa Việt Nam bị săn bắt và thu giữ có thể cao hơn rất nhiều lần. Tuy nhiên, những quần thể rùa may mắn còn lại trong tự nhiên ở Việt Nam cũng có số phận chẳng hơn chút nào bởi nạn ô nhiễm môi trường và thiếu “đất” để sinh trưởng, phát triển.

Ông Tim Mc Cormack, chuyên gia thuộc Chương trình bảo tồn Rùa châu Á trong bài phát biểu về bảo tồn rùa châu Á và công tác bảo vệ loài rùa Hồ Gươm cho biết: “Trên thế giới hiện còn 4 cá thể rùa Hoàn Kiếm trong đó có 2 cá thể ở Việt Nam, 01 đang ở Hồ Hoàn Kiếm và 01 đang ở Đồng Mô (Sơn Tây – Hà Nội), còn 2 cá thể khác đang được nuôi nhốt ở Trung Quốc”. Rùa Hoàn Kiếm còn có tên gọi khác là con Giải hoặc con Trạnh, có kích thước, trọng lượng lớn và hiện nay chưa rõ tuổi thọ được bao nhiêu năm. Tuy nhiên, ông Tim Mc Cormack và các cộng sự cũng đã xác định được “cụ rùa” ở Đồng Mô dài 1m và nặng 68kg sau lần “cụ” thoát ra ngoài do mưa lũ làm vỡ hồ Đồng Mô năm 2008. Năm 2009, rùa Hoàn Kiếm đã được sách đỏ của IUCN xếp vào loại “rất nguy cấp”.

Cũng theo ông Tim, năm 2006 qua các cuộc khảo sát tại địa phương ông được người dân trong khu vực cho hay cách đây khoảng 20 năm họ thường xuyên bắt được loại rùa này nhưng đến nay thì không còn nữa. Chương trình bảo tồn Rùa châu Á đang tiến hành xác định xem hiện ở Đồng Mô còn có bao nhiêu cá thể rùa Hoàn Kiếm, để tiến hành ghép đôi sinh sản với hy vọng duy trì nòi giống “cụ rùa”. Ngoài ra, Chương trình sẽ tiến hành bảo vệ môi trường sống và tiến hành thúc đẩy đưa loài rùa này vào danh sách cần được bảo vệ trong những văn bản pháp luật cao hơn.

Chung tay bảo vệ loài rùa

Sau nhiều cuộc khảo sát thực tế, các chuyên gia nghiên cứu về rùa đã tìm được những bằng chứng dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng của loài vật này. Tại buổi thuyết trình đã có nhiều ý kiến đưa ra nhằm cứu vãn tình trạng tuyệt chủng một số loài rùa cạn và rùa nước ngọt ở nước ta.

Ông Bùi Đăng Phong, Phó Giám đốc Vườn quốc gia Cúc Phương – Giám đốc Trung tâm bảo tồn rùa cho biết: Rùa là loài sống lâu, số lượng trứng ấp ít và tỷ lệ sống sót của con non ngoài tự nhiên rất thấp và phát triển chậm, phải mất 60 - 70 năm để có con rùa trưởng thành. Do đó, nạn săn bắt ồ ạt sẽ làm loài này khó có thể phục hồi trong thời gian ngắn. Để cứu vãn tình trạng này, Trung tâm Bảo tồn rùa đã và đang làm những công việc rất thiết thực như: Tiếp nhận rùa bị buôn bán trái phép từ kiểm lâm và tiến hành chữa trị cho những cá thể rùa bị thương; tập huấn cho cán bộ kiểm lâm, sinh viên về công tác bảo vệ rùa đồng thời nghiên cứu về các loài rùa, điều tra các vùng sinh sản của rùa, cung cấp những thông tin về các loài rùa cho du khách nhằm giúp họ hiểu rõ hơn về vấn nạn mà loài rùa đang gặp phải để từ đó giúp họ có những hành động thiết thực hơn.

“Nếu không có sự ủng hộ của cộng đồng, các cơ quan chức năng không thể ngăn chặn thành công các loài rùa khỏi nguy cơ tuyệt chủng” - bà Nguyễn Thị Vân Anh, Quản lý Chương trình bảo vệ Động vật hoang dã của Trung tâm giáo dục thiên nhiên nói. Chúng tôi khuyến khích cộng đồng có những hành động thiết thực như: không sử dụng các loài rùa mai cứng và các sản phẩm làm ra từ rùa; khuyến khích mọi người tham gia bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ loài rùa và các loài động vật hoang dã khác...

Để góp phần nâng cao nhận thức và khuyến khích cộng đồng tham gia bảo vệ các loài rùa cạn và rùa nước ngọt ở Việt Nam trước nguy cơ tuyệt chủng. Trung tâm thông tin du khách đã được khánh thành tại Nho Quan (Ninh Bình), nhằm diễn giải cho du khách những thông tin về các loài rùa cũng như giáo dục, định hướng về cách bảo vệ các loài rùa khỏi nguy cơ tuyệt chủng hiện nay.

Đoàn Hoa