Đông vui hơn mọi năm
Hội Lim Canh Dần là năm đầu tiên được tổ chức khi quan họ được UNESCO vinh danh là di sản phi vật thể của nhân loại. Không chỉ có vậy, năm nay tiết trời như ủng hộ lòng người dự hội. Có lẽ vì vậy, Quốc lộ 1A cũ trải dài từ Gia Lâm (Hà Nội) đến Hội Lim nơi đâu cũng chật kín người xe trẩy hội. Đến thị trấn Từ Sơn, không khí Hội Lim đã ngập tràn khắp nơi. Đâu đâu cũng thấy cờ hội và những câu ca quan họ ngọt ngào.
Nói đến Hội Lim nhiều người sẽ nhắc đến nghệ thuật hát quan họ, bởi vì đặc sản chính của lễ hội chính là những làn điệu quan họ thấm đẫm nghĩa tình được thể hiện qua giọng hát ngọt ngào tình tứ của các liền anh, liền chị nơi đây.
Như thường lệ, ngày 27/2 (13/1 âm lịch) Hội Lim mới vào hội chính. Nhưng từ ngày 26/2, hàng vạn du khách đã có mặt tại Hội Lim để dự tế lễ ở đình, đền, chùa thuộc khu vực thị trấn Lim, xã Nội Duệ và Liên Bão, nghe các liền anh liền chị hát giao duyên. Ấn tượng nhất đối với những du khách trẩy hội Lim không chỉ là lễ khai mạc, những giọng hát ngọt ngào trên đồi Lim mà chính là được thưởng thức những canh quan họ cổ tổ chức tại gia đình các nghệ nhân nơi đây. Có được nghe tận tai những giai điệu cổ ngọt ngào của quan họ do các nghệ nhân cao tuổi biểu diễn mới cảm nhận hết giá trị của di sản thế giới phi vật thể độc đáo này. Tại gia đình nghệ nhân Nguyễn Thừa Kế (làng Lim, Tiên Du), nhiều du khách như lạc mình trong không gian quan họ độc đáo và mới lạ. Năm nay đã bước sang tuổi 76, nhưng tiếng hát của cụ Kế vẫn ngọt ngào đắm say lắm. Vừa mời du khách lá trầu têm cánh phượng, nghệ nhân Nguyễn Thừa Kế vừa tâm sự “Canh quan họ chủ yếu là những nghệ nhân cao tuổi. Vì thế canh hát quan họ chủ yếu là những giai điệu cổ, du khách đến nghe đa số là những người trung niên am hiểu quan họ. Muốn tìm hiểu ca từ, giai điệu, hiểu thế nào là cách chơi quan họ cổ, chỉ ở những canh quan họ tại gia, du khách mới cảm nhận được cái e lệ tình tứ đến duyên dáng của các liền chị, giọng hát ngọt ngào của các liền anh, trong các bài hát cổ từ mời nước mời trầu, đến tình tang quyến luyến trong bài hát giã bạn”. Ngoài gia đình nghệ nhân Nguyễn Thừa Kế, năm nay Ban Tổ chức hội Lim cũng tổ chức hát canh quan họ tại 7 gia đình nghệ nhân quan họ khác trong các thôn Lũng Giang, Lũng Sơn, Duệ Đông thuộc thị trấn Lim.
Ngày 27/2 (13/1) trời hửng nắng, Hội Lim chính thức bước vào hội chính. Mở đầu là Lễ rước sắc được cử hành vào lúc 7h30 sáng. Năm nay Lễ rước gồm 2 đoàn, mỗi đoàn gồm 2000 người và các liền anh, liền chị trong những bộ trang phục truyền thống duyên dáng của làng Đình Cả, làng Lộ Bao và Lũng Giang. Với cờ, phướn, ngựa, kiệu lộng lẫy, hoành tráng và long trọng. Một đoàn có mặt tại đồi Lim làm lễ trước bài vị tướng công Nguyễn Đình Diễn (người đặt nền móng cho Hội Lim vào thế kỷ 18). Đoàn khác tiến về đình Lim. Các đoàn rước kéo dài cả cây số với hàng vạn du khách náo nức theo sau.
Năm nay, Phần hội cũng diễn ra nhiều trò chơi dân gian như: đánh cờ người, vật tự do, đánh đu, kéo co, chọi gà… rất hào hứng, đông vui, thu hút đông đảo du khách tham gia. Du khách đến dự hội Lim đều không thể bỏ qua phần hội chính là những cuộc chơi quan họ của nghệ nhân các làng quan họ. Năm nay, ngoài 4 lán hát dành cho các làng quan họ, Ban Tổ chức Lễ hội Lim còn dựng riêng lán hát dành cho quan họ cổ, trong lán hát này tập trung chủ yếu là các nghệ nhân cao tuổi, am hiểu quan họ cổ. Đây là nét mới so với mọi năm. Qua các cuộc chơi quan họ cổ, du khách có thể tìm hiểu cách chơi, cách hát, lề lối đối đáp của quan họ truyền thống. Ngoài ra, Ban Tổ chức cũng dựng một sân khấu lớn dành cho du khách thập phương có thể sánh vai các liền anh, liền chị, thi thố hát rất vui vẻ. Có lẽ, đặc biệt nhất tại Hội Lim năm nay, các nghệ nhân dân gian đã trực tiếp dạy các em nhỏ hát quan họ. Đây là cách để thể hiện tình yêu của người Kinh Bắc với nghệ thuật quan họ cổ sẽ được truyền từ thế này sang thế khác.
Đến hội Lim, ngoài thưởng thức các làn điệu quan họ tại sân khấu chính cũng như trong các lán trại, du khách còn được thưởng thức quan họ dưới thuyền. Trên chiếc thuyền sơn son thiếp vàng là những liền anh, liền chị cùng các em bé xúng xính trong những bộ váy áo tứ thân, khăn mỏ quạ, các liền anh khăn xếp áo the, liền chị áo mớ ba mớ bẩy, nón thúng quai thao sẵn sàng gặp gỡ, đón tiếp nhau thân tình, nồng hậu, tinh tế và lịch lãm theo lề lối của người quan họ.
Bên niềm vui vẫn còn những nỗi buồn
Lễ hội Lim Canh Dần 2010 là một trong những chương trình hoạt động nhằm thực hiện cam kết của Quốc gia với UNESCO trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản quan họ Bắc Ninh. Chính vì vậy, năm nay Ban tổ chức Lễ hội Lim đã tăng cường giám sát, quản lý lễ hội, những mặt trái của lễ hội năm nay đã giảm đi rất nhiều. Đúng như lời ông Nguyễn Hữu Mạnh, Trưởng Ban Chỉ đạo Lễ hội Lim 2010: “Năm nay, Ban Tổ chức tăng cường lực lượng, kiểm tra, xử lý tránh những bất cập thường gặp trong lễ hội như tình trạng chặt chém, tắc đường, cờ bạc…”. Ngày 13/1, Ban tổ chức đã huy động lực lượng an ninh trật tự tới 300 dân quân tự vệ, cùng với công an, thanh tra văn hóa để đảm bảo cho hội Lim diễn ra tốt đẹp. Ngày 13/1, vào hội chính, theo sự quan sát của chúng tôi, tất cả các hàng quán, trò chơi điện tử, người bán hàng rong được đẩy lùi xa khỏi khu vực đồi Lim để trả riêng cho quan họ một không gian đúng nghĩa. Tuy nhiên, vẫn còn xảy ra khá nhiều tệ nạn.
Tại nhiều điểm vui chơi trên hội Lim vẫn xuất hiện tình trạng đánh bạc dưới hình thức tổ tôm, chơi cờ tướng. Trong khi đó, tình trạng chặt chém vẫn diễn ra. Tại khu vực dẫn vào đồi Lim, có đến gần trăm điểm gửi xe tự phát mọc lên để phục vụ lễ hội. Giá cả luôn biến động theo khoảng cách đường vào đồi Lim. Tại điểm đỗ xe bên quốc lộ 1A, giá vé là 15.000đ/xe máy nhưng đến những điểm giữ xe gần đồi Lim, giá vé đã tăng gấp đôi, thậm chí gấp 3 lần. Trong khi đó, các hàng ăn tại lễ hội cũng tấp nập… tăng giá. Một bát phở có giá tới 40.000 đồng mà không đảm bảo vệ sinh khiến nhiều du khách rất lo ngại khi trẩy hội Lim.
Một thực trạng đáng buồn khác là tình trạng hát quan họ dưới loa có công suất lớn vẫn diễn ra. Du khách về dự hội Lim chủ yếu để được trực tiếp nghe những làn điệu ngọt ngào qua lời ca của các liền anh, liền chị. Nhưng hầu hết các bài hát ở hội Lim đều được thể hiện dưới các dàn âm ly loa thùng với công suất rất lớn. Điều này đã làm giai điệu của quan họ bị ảnh hưởng. Trong khi đó thực trạng "ngả nón xin tiền" vẫn diễn ra dưới hình thức "cho nhận trầu". Chị Nguyễn Lan, du khách đến từ Hải Dương nói: “Quan họ đã thành di sản mà đang dần bị mất giá trị, do thực trạng thương mại quan họ một cách lộ liễu gây ảnh hưởng đến hình ảnh quan họ ngọt ngào trong sáng trong lòng khách thập phương làm mất đi ý nghĩa của một lễ hội lớn mang đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam”.
Tình hình trật tự an toàn giao thông quanh khu vực lễ hội Lim năm nay vẫn hết sức lộn xộn. Dọc các tuyến đường quanh khu vực hội Lim hàng ngàn người tụ tập, đi lại gây nên cảnh ùn tắc kéo dài. Đáng nói hơn, mặc dù chính quyền và Ban Tổ chức lễ hội đã huy động một lượng lớn CSCĐ và CSGT của Phòng CSGT Bắc Ninh và lực lượng CSGT của Cục CSGT Đường bộ nhưng vẫn có vi phạm xảy ra như không đội mũ bảo hiểm, chở người quá quy định.
Trao đổi với chúng tôi về các vấn đề trên, ông Nguyễn Hữu Mạnh cho biết, năm nay hội Lim tổ chức như vậy là đã rất cố gắng. Cũng giống như nhiều lễ hội khác mặt trái ở hội Lim vẫn xảy ra nhưng đã giảm đi rất nhiều. Năm sau hy vọng sẽ chấm dứt tình trạng trên.
Chia tay hội Lim trong lòng tôi nhiều xúc cảm. Có lẽ hơn hết là niềm vui và phấn khởi. Vui vì được thưởng thức những làn điệu quan họ ngọt ngào, vui vì qua Hội Lim, quan họ đã được quảng bá rộng rãi đến bạn bè quốc tế. Mặc dù lễ hội Lim vẫn còn khiếm khuyết nhưng hy vọng lễ hội năm sau, du khách sẽ được thưởng thức một lễ hội Lim thực sự xứng tầm với di sản của thế giới.
Hải Ninh – Nam Hà