Có một lão nông người dân tộc thiểu số T’rin, làm du lịch sinh thái để tuyên truyền cho người dân không phá rừng, và giới thiệu văn hóa đàn đá còn sót lại của dân tộc mình. Ông tên là Mà Giá, thủ lĩnh cuối cùng của người T’rin, cư ngụ ở xã miền núi Giang Ly, Khánh Vĩnh (Khánh Hòa).

Lão nông làm du lịch

Từ Nha Trang, theo con đường gần biển lên Đà Lạt để đến Khánh Vĩnh, tới xã Giang Ly, hỏi đường tới nhà - cũng là khu du lịch - của Mà Giá, ai cũng biết. Năm nay đã 71 tuổi, nhưng Mà Giá trông còn rất lanh lẹ. “Mà Giá luôn được bà con xem là thủ lĩnh đấy!”- anh Trần Trọng Quang, đội phó đội thanh niên tình nguyện xã giới thiệu.

Hỏi duyên cớ làm du lịch, Mà Giá kể: Năm 1999, cả xã thiếu nước để trồng lúa cũng như sinh hoạt, ông cùng cán bộ trèo đèo lội suối để đi tìm nguồn, sau đó dẫn bằng ống phên nứa theo kiểu nước chảy từ cao xuống thấp. Ông cũng chủ trương làm một con đường dẫn đến nguồn cho bà con khỏi vất vả. Không biết bao nhiêu mùa trăng, không biết bao nhiêu ngày đi rừng, con đường mòn mới hình thành. Tất cả đều đổ về suối Lách - dòng suối tạo nên thác Giang Ly, bắt nguồn từ mạch chính Nam Trường Sơn, một nhánh theo sông Cái đổ về thành phố, một nhánh xuyên rừng chảy ngược lên vùng cao. Đỉnh cao của thác Giang Ly cao 60 mét (cao gấp đôi thác Yang Bay của khu du lịch Yang Bay - Khánh Hòa).

Phát hiện ra nơi đầu nguồn có suối, có đá, có phong cảnh đẹp, nhiều bà con xúi ông làm một khu du lịch sinh thái. Mà Giá thầm nghĩ: “Phải làm một khu du lịch để có chỗ cho mọi người vui chơi, giúp mọi người thêm yêu quý núi rừng mà không cầm dao vào rừng chặt cây đốn củi”. Vì phong tục di canh du cư cứ khiến cây rừng thi nhau ngã xuống, mà cây rừng bị chặt, đồng nghĩa với khí hậu biến đổi. Sau nhiều đêm suy nghĩ, ông cùng vợ và 14 đứa con dắt díu nhau vào suối.

Tự tay ông lợp năm ngôi nhà sàn đầu tiên cho khách có chỗ vui chơi, lấy đá tấn dọc theo con nước để ngăn dòng chảy sao cho đi vào giữa khu du lịch. Phong cảnh hữu tình ấy thu hút ngày một nhiều du khách từ Nha Trang hay các nơi khác đến để đi tìm vẻ đẹp của hoang dã. Điều đặc biệt, tại khu du lịch nhỏ bé giữa đại ngàn của ông ngoài màu xanh của núi rừng, còn có rượu cần do chính ông làm ra. Khách đến chơi, tắm suối mát, gửi xe không phải trả tiền mà “muốn đưa bao nhiêu thì đưa”.

Hiện tại, khách đến mỗi lúc một đông. Từ năm ngôi nhà sàn lợp theo kiểu T’rin, ông đã làm thêm vài cái nữa mới đủ chỗ phục vụ. Mỗi ngôi nhà sàn thiết kế gồm 2 phần rõ rệt. Một nửa chỗ ngồi lợp bằng phên nứa kín mít dành cho đàn ông, còn nửa kia thông thoáng hơn dành cho phụ nữ. Đây là nét văn hóa mà Mà Giá muốn nhắc nhở đồng bào, cũng như giới thiệu cho du khách. “Gần đây, thế hệ trẻ trong xã không nhớ gì nhiều đến phong tục, văn hóa của dân tộc mình. Tôi phải có trách nhiệm nhắc nhở chúng giữ gìn và bảo tồn khi đến đây”- lão nông tri điền bộc bạch.

Từ ngày về hưu, Mà Giá có thời gian rảnh rỗi để chăm chút cho khu du lịch tư nhân đầu tiên của cả huyện.

Bảo tồn đàn đá

Đàn đá chính là nét độc đáo nhất của đồng bào T’rin, ngoài tục con gái muốn lấy chồng phải vào rừng chặt 100 bó củi đem đến nhà trai. Diệp Bảo Long, một thanh niên tình nguyện tại Giang Ly nói: “Nay không còn tục 100 bó củi của người T’rin nữa. Duy chỉ có bộ đàn đá của Mà Giá là vẫn được duy trì.”.

Để tạo ra âm thanh liên tục của đàn đá, Mà Giá treo một cái máng tôn. Dòng nước từ trên cao đổ vào máng, làm lay động những sợi dây treo đá tạo nên những âm thanh lảnh lót, mà ông gọi là “đàn hát”. Ông cho bắt bốn trụ cây, trên đó treo tám hòn đá núi lớn và nhỏ, khi dây bị tác động thì đá nhỏ sẽ đập liên hồi vào đá lớn.

Tháng trước, một doanh nhân từ TP.HCM ra Khánh Vĩnh và tìm đến Mà Giá để hỏi mua lại toàn bộ khu du lịch với giá trên 2 tỷ đồng, vì “đại gia” này thấy được tiềm năng du lịch trên “cung đường tơ lụa” lên Đà Lạt. Nói thế nào Mà Giá cũng lắc đầu từ chối. “Dù biết đó là số tiền vợ chồng tôi sống sung sướng đến cuối đời, nhưng Mà Giá không thích tiền, chỉ thích làm du lịch”- bà Cà Giá nhận xét về chồng mình. Nhiều đại gia khác cũng lần lượt tới hỏi mua với giá rất cao bộ đàn đá của ông nhưng Mà Giá nhất quyết không bán.

Bộ đàn đá (tiếng T’rin là Tâm Lân) nghĩa là đuổi chim, thú rừng, đến nay đã bị thất truyền, nhiều đồng bào T’rin khi được hỏi cũng không biết cách làm thế nào. K’Pang, một thanh niên T’rin tuyên bố: “Thế hệ trước thì biết làm, chứ như tụi tôi thì chịu!”. Hiện Mà Giá đang truyền lại nghề cho các con cháu trong nhà. Ngày ngày, ông vẫn dắt cháu ngoại tên Hà Sanh, 5 tuổi đi… xem ông làm đàn đá.

Mấy hôm nay, Mà Giá còn nghĩ cách dùng lửa… đốt đá núi vì những viên đá này choán lối đi. Ông nung lửa bằng củi rừng rồi ấp bên đá cho đá bớt cứng, sau đó ông lấy xẻng nhọn để đập nát. Việc làm của ông khiến nhiều du khách rất thích thú.

Huy Hoàng