Từ những năm 60 đã thống kê được có tới trên 80.000 cây chè từ 200 tuổi trở lên, còn những cây trăm tuổi thì nhiều vô kể. Chất lượng chè ở đây lại tuyệt hảo, đến nỗi viện sĩ K.  M. Djemmukhatze thuộc viện sinh hóa A. Ba Cu (Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô) khi đến Suối Giàng nghiên cứu vào những năm 60 của thế kỷ 20 này phải thốt lên: “Tôi đã đi qua 120 nước có chè trên thế giới, nhưng chưa thấy ở đâu có cây chè lâu năm như ở Suối Giàng, phải chăng đây là “tổ quốc” của cây chè? Chè ở đây độc đáo, trong bát nước chè xanh có đủ 18 vị đầu đẳng của chè trên thế giới” (lời ghi trong sổ lưu niệm của xã Suối Giàng). Các nhà nghiên cứu còn khẳng định: “Chè Suối Giàng không có biểu hiện của sự di thực”, tức là càng củng cố luận cứ: “Suối Giàng là tổ quốc của chè thế giới”. 

Chè Shan tuyết cổ thụ ở Suối Giàng mọc tản mát, tự nhiên trong rừng, trên độ cao 1400m so với mặt biển, sương mù bao phủ từ tối đến trưa. Ngoài do giống, chất đất, thì dao động biên độ nhiệt trong ngày cùng độ ẩm tự nhiên làm cho chè Suối Giàng có chất lượng tuyệt hảo, hàng năm cho 300 tấn búp tươi và 60 tấn khô. Song do chưa được đầu tư dây chuyền sản xuất khoa học, hiện đại, chưa có chiến lược đầu tư một cách khoa học và hợp lý từ khâu chăm sóc, thu hái, quản lý, đến chế biến, nên thị trường chưa mặn với chè Suối Giàng. Mặc dù người sành trà đều thừa nhận: Vị chè Suối Giàng độc đáo lắm, nhấp một ngụm, hàng giờ sau vẫn thấy dư vị ngọt đọng trong vị giác, tiếc rằng kém hương. 

Có thể cây chè ở đây chưa phải là nguồn lợi lớn có tác dụng xóa đói giảm nghèo, nên người dân ở Suối Giàng chưa mặn mà. Chưa nói là chưa có kế hoạch bảo tồn một cách dài hơi, khoa học và đúng đắn nguồn gen quí này. Bởi vậy những cây chè cao tuổi nhất cứ lần lượt ra đi; chưa nói một số “đại gia” xin, mua về trồng làm cảnh. Anh Lê Quang Tùng – người sống lâu năm ở Suối Giàng nói xót xa: Những cây chè cổ thụ ở đây ngày càng vắng đi do thời gian và do sự thiêu ý thức của con người… 

Tôi cứ ngẫm mãi lời của nhà sinh vật học người Hà Lan có tên thân mật là Jáp nói: “Chè Suối Giàng của các bạn tuyệt vời lắm, nếu có phương pháp bảo tồn và phát triển khoa học thì sẽ đem lại nguồn lợi to lớn. Người dân sẽ không phá rừng nữa, vì chỉ trồng chè đã giàu rồi”.

Đến bao giờ chè Suối Giàng mới được trong nước và quốc tế đánh giá đúng với giá trị thực.? Bởi điều đó không chỉ đem lại nguồn lợi kinh tế do chất lượng tuyệt hảo của chè, mà còn từ nguồn lợi du lịch trước mảnh đất được coi là tổ quốc của cây chè trên thế giới?

Trần Vân Hạc

Cây chè to nhất ở Suối Giàng (năm 2008) giờ đã chết