Sẵn sàng cho nhiệm vụ của Chủ tịch ASEAN

Ðây không phải lần đầu chúng ta đảm đương một trọng trách của ASEAN hay tổ chức các Hội nghị quốc tế lớn. Tuy nhiên, nhiệm vụ mà chúng ta sẽ gánh vác trong nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN năm 2010 sẽ khá phức tạp và với khối lượng công việc rất lớn, nhất là phải chủ trì tổ chức hai Hội nghị Cấp cao, nhiều Hội nghị cấp Bộ trưởng và cuộc họp cấp quan chức. Ngoài việc tổ chức các Hội nghị, vì đây là năm thứ hai thực hiện Hiến chương ASEAN, chúng ta phải tiến hành nhiều hoạt động khác như: đề xuất sáng kiến/ý tưởng và chủ trì xây dựng các văn kiện quan trọng của ASEAN; điều phối các hoạt động hợp tác ASEAN; đồng thời, tham vấn và điều phối lập trường các nước trong việc xử lý những vấn đề khu vực và quốc tế nảy sinh; đại diện cho ASEAN tham dự một số diễn đàn khu vực và quốc tế lớn.

Nhận thức được ý nghĩa và tầm quan trọng cũng như cơ hội và thách thức của việc đảm nhận vai trò Chủ tịch ASEAN, chúng ta đã sớm khởi động công tác chuẩn bị về mọi mặt ngay từ đầu năm 2009. Ủy ban Quốc gia (UBQG) về chuẩn bị và thực hiện vai trò Chủ tịch ASEAN 2010 với sự tham gia của lãnh đạo các bộ, ngành và nhiều địa phương cùng bộ máy giúp việc gồm các Tiểu ban chuyên trách trực thuộc (nội dung, tuyên truyền - văn hóa, lễ tân, an ninh - y tế, vật chất - hậu cần, ban thư ký) đã được thành lập và hoạt động rất khẩn trương. Ðến nay, công tác chuẩn bị về mọi mặt cơ bản đã hoàn tất và chúng ta đã sẵn sàng để thực hiện thành công nhiệm vụ của Chủ tịch ASEAN ngay từ những ngày đầu của năm 2010.

Cùng ASEAN bước vào năm 2010

ASEAN bước vào năm 2010 khi Hiệp hội đang chuyển sang giai đoạn phát triển mới, đó là hướng tới mục tiêu hình thành Cộng đồng ASEAN vào năm 2015 và hoạt động trên cơ sở Hiến chương ASEAN. Tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN diễn ra trong một môi trường nhiều thuận lợi, nhưng cũng không ít khó khăn và thách thức.

ASEAN hiện đã trở thành một thực thể chính trị - kinh tế gắn kết, có vai trò quan trọng ở khu vực và là đối tác không thể thiếu của các nước và các tổ chức lớn trên thế giới. Hướng tới mục tiêu liên kết sâu rộng hơn, ASEAN đã thống nhất đề ra Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN đến năm 2015, trong đó đã xác định những mục tiêu cụ thể, biện pháp và lộ trình thực hiện. Hiến chương ASEAN được ký kết để tạo cơ sở pháp lý và khuôn khổ thể chế cho gia tăng liên kết ASEAN, trước mắt là hỗ trợ mục tiêu hình thành Cộng đồng ASEAN. Quan hệ của ASEAN với các đối tác tiếp tục được tăng cường và mở rộng, vai trò chủ đạo của Hiệp hội ở khu vực tiếp tục được củng cố. Các Ðối tác tiếp tục coi trọng và chủ động thúc đẩy hợp tác với ASEAN cả về đa phương và song phương; một số Ðối tác lớn có những điều chỉnh về chính sách và cách tiếp cận nhằm tăng cường quan hệ toàn diện với ASEAN.

Hiệp hội cũng như từng nước thành viên ASEAN đang phải nỗ lực hết sức để khắc phục hậu quả nặng nề của cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính và tác động nghiêm trọng của những thách thức toàn cầu khác như biến đổi khí hậu, thiên tai và dịch bệnh. Trong khi đó, những hạn chế nội tại của ASEAN, khó khăn của một số nước thành viên cùng với những thay đổi phức tạp của môi trường khu vực và thế giới tiếp tục đặt ra nhiều thách thức đối với các nỗ lực tăng cường hợp tác và liên kết khu vực của ASEAN.

Năm 2010 sẽ là năm "bản lề" để ASEAN đẩy mạnh các nỗ lực hướng tới mục tiêu hình thành Cộng đồng và hoạt động thực sự trên cơ sở pháp lý là Hiến chương ASEAN. Tầm nhìn và lộ trình hướng tới mục tiêu hình thành Cộng đồng cũng như những cơ sở pháp lý đã được xác định rõ; điều quan trọng là cần hành động với những biện pháp và bước đi cụ thể để biến những mục tiêu đề ra trở thành hiện thực. Nói cách khác, trọng tâm hợp tác ASEAN trong năm 2010 và cũng là nhiệm vụ hàng đầu của Chủ tịch ASEAN là đẩy mạnh hành động và hiện thực hóa những mục tiêu và thỏa thuận đã đề ra của tầm nhìn và lộ trình này. Chính vì lẽ đó, chúng ta đã đề ra Chủ đề cho năm Chủ tịch ASEAN 2010 là: "Hướng tới Cộng đồng ASEAN: Từ tầm nhìn tới hành động", thể hiện mục tiêu xuyên suốt của ASEAN trong năm bản lề tới. Theo đó, trọng tâm ưu tiên của chúng ta trong năm Chủ tịch ASEAN 2010 sẽ là: Góp phần tăng cường đoàn kết và liên kết ASEAN, triển khai thực hiện hiệu quả Hiến chương và các Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN, đồng thời mở rộng và làm sâu sắc thêm quan hệ hợp tác giữa ASEAN với các bên đối tác, qua đó giữ vững vai trò và vị thế của ASEAN ở khu vực cũng như trên thế giới.

Cùng ASEAN hành động vì mục tiêu chung

Với tư cách Chủ tịch ASEAN, Việt Nam sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các nước thành viên khác tiến hành các hoạt động cụ thể để đẩy nhanh việc thực hiện có hiệu quả các chương trình, kế hoạch đã đề ra.

Hiến chương ASEAN đã có hiệu lực từ ngày 15/12/2008, nhưng hiện còn nhiều việc phải tiếp tục triển khai, nhất là hoàn thiện tổ chức bộ máy mới và phương thức hoạt động cũng như hoàn tất các văn kiện pháp lý liên quan. ASEAN từ chỗ là một tổ chức liên kết lỏng lẻo và ra đời trên cơ sở một tuyên bố chính trị, đến nay đã chính thức có tư cách pháp nhân với Hiến chương ASEAN; tuy nhiên, để tư cách pháp nhân này có giá trị trong thực tế cuộc sống, nhiều văn kiện pháp lý liên quan cần phải được hoàn tất. Bộ máy mới của ASEAN, nhất là các Hội đồng cấp Bộ trưởng và Ủy ban các Ðại diện Thường trực về ASEAN (CPR), cần hoạt động một cách trôi chảy và có hiệu quả, đóng vai trò nòng cốt trong việc thúc đẩy và điều phối mọi hoạt động hợp tác của ASEAN. Ủy ban liên Chính phủ ASEAN về nhân quyền và Ủy ban về quyền phụ nữ và trẻ em cũng cần hoạt động theo đúng các mục tiêu và nguyên tắc đã đề ra. Phương thức hoạt động của ASEAN cần tiếp tục phải cải tiến theo hướng giảm thiểu các thủ tục lễ tân - hình thức, nâng cao chất lượng và hiệu quả.

Cùng với việc triển khai Hiến chương, ASEAN sẽ tập trung đẩy mạnh thực hiện có hiệu quả Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN bao gồm các Kế hoạch tổng thể về từng trụ cột chính trị - an ninh, kinh tế và văn hóa - xã hội cùng với Kế hoạch công tác thực hiện Sáng kiến liên kết ASEAN (IAI) về thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các nước thành viên.

Về xây dựng Cộng đồng Chính trị - An ninh ASEAN (APSC), ASEAN sẽ ưu tiên thúc đẩy các hoạt động hợp tác cụ thể và các công cụ bảo đảm hòa bình, an ninh khu vực. Ðó là tăng cường đối thoại và hợp tác về các vấn đề chính trị - an ninh, kể cả những vấn đề phức tạp, nhạy cảm để nâng cao hiểu biết và tin cậy giữa các quốc gia; đẩy mạnh việc xây dựng các chuẩn mực và quy tắc ứng xử chung trong quan hệ quốc tế, kể cả cơ chế giải quyết tranh chấp giữa các nước thành viên. Ðó là tiếp tục phát huy giá trị của Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Ðông - Nam Á (TAC) thành bộ quy tắc ứng xử trong quan hệ không chỉ giữa các nước khu vực mà cả giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài. Cần làm cho Hiệp ước Ðông - Nam Á không có vũ khí hạt nhân (SEANWFZ) phát huy tác dụng trong thực tế với sự tham gia và cam kết của cả các nước có vũ khí hạt nhân, góp phần vào nỗ lực chung của quốc tế nhằm ngăn chặn và tiến tới loại bỏ vũ khí hủy diệt hàng loạt này. Tiếp tục thúc đẩy việc tuân thủ và thực hiện Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở Biển Ðông (DOC) để duy trì hòa bình, ổn định và hợp tác ở vùng biển này. Hoạt động của Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) cần được đẩy mạnh để tiếp tục phát huy vai trò là diễn đàn đối thoại và hợp tác về các vấn đề chính trị - an ninh hàng đầu ở khu vực châu Á - TBD, nhất là chuyển từ giai đoạn xây dựng lòng tin sang ngoại giao phòng ngừa với những biện pháp cụ thể. ASEAN cũng cần đẩy mạnh hợp tác với nhau và với các đối tác nhằm đối phó với những thách thức an ninh phi truyền thống như khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia, an ninh trên biển,...

Về xây dựng Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), ASEAN sẽ tiếp tục đẩy mạnh việc thực hiện các biện pháp theo mục tiêu và lộ trình đã đề ra và theo Biểu đánh giá thực hiện AEC, tập trung tạo sự lưu chuyển tự do hơn về hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, vốn, lao động,... Cùng với việc thực hiện các thỏa thuận đã đề ra, ASEAN sẽ tập trung xây dựng Kế hoạch tổng thể về Kết nối ASEAN, nhằm tạo sự liên kết chặt chẽ hơn về hạ tầng - giao thông và công nghệ thông tin, nhất là ở khu vực Tiểu vùng Mê Công, từ đó sẽ mở rộng kết nối ra toàn khu vực Ðông Á. Qua những bài học rút ra từ cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính toàn cầu, ASEAN cũng sẽ tập trung tìm kiếm mô hình phát triển phù hợp và tiến hành các biện pháp khả thi để sớm phục hồi, bảo đảm phát triển bền vững và cân bằng, gắn tăng trưởng kinh tế với phát triển xã hội và bảo vệ môi trường. Tiến trình liên kết kinh tế giữa ASEAN với các đối tác và ở khu vực Ðông Á cũng sẽ tiếp tục được đẩy mạnh, nhất là việc thỏa thuận và triển khai các Khu vực mậu dịch tự do (FTA).

Về xây dựng Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN (ASCC) với mục tiêu bao trùm là phục vụ và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, ASEAN sẽ tập trung đẩy mạnh hợp tác để giải quyết các vấn đề liên quan đến bình đẳng và công bằng xã hội, phát huy bản sắc văn hóa, tạo dựng ý thức cộng đồng, đối phó có hiệu quả với những thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, thiên tai và dịch bệnh. ASEAN đã và sẽ tiếp tục tích cực triển khai nhiều hoạt động hợp tác trong ASEAN và giữa ASEAN với các đối tác trong những lĩnh vực này, nhất là nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu.

Về thu hẹp khoảng cách phát triển, ASEAN sẽ tiếp tục đẩy mạnh việc thực hiện có hiệu quả Kế hoạch công tác IAI, coi đó là một ưu tiên hợp tác ASEAN và là một thành tố quan trọng trong hợp tác giữa ASEAN với các đối tác. Ðiều quan trọng hàng đầu là cần đưa ra những dự án phù hợp và khả thi, huy động được nguồn lực để tài trợ thực hiện các dự án, gắn kết với các chương trình, kế hoạch hợp tác khác về phát triển tiểu vùng Mê Công.

Mục tiêu bao trùm của Cộng đồng ASEAN là xây dựng Hiệp hội thành một tổ chức hợp tác khu vực liên kết sâu rộng hơn, nhưng không khép kín và vẫn mở rộng hợp tác với bên ngoài. Theo đó, ASEAN sẽ tiếp tục tăng cường và mở rộng hợp tác với các bên đối thoại thông qua các khuôn khổ ASEAN+1 (gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Ðộ, Austraylia, New Zealand, Nga, EU, Mỹ, Canada và LHQ), nhất là đẩy mạnh việc thực hiện các Chương trình hành động triển khai các Tuyên bố chung về quan hệ đối tác toàn diện và lâu dài cũng như tăng cường đối thoại ở cấp cao và cấp bộ trưởng với nhiều đối tác. ASEAN cũng sẽ tiếp tục thúc đẩy hợp tác Ðông Á thông qua các khuôn khổ do Hiệp hội giữ vai trò chủ đạo như ASEAN+3, Cấp cao Ðông Á (EAS) và Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF); nâng cao vai trò và vị thế của ASEAN tại các diễn đàn khu vực và quốc tế như APEC, ASEM, LHQ, WTO, G20,...

Chung sức đồng lòng, quyết tâm hoàn thành trọng trách

Một ASEAN liên kết chặt chẽ, đoàn kết và thống nhất, có vai trò và vị thế quốc tế quan trọng là phù hợp với lợi ích cơ bản và lâu dài của Việt Nam. Nhận thức rõ tầm quan trọng chiến lược của ASEAN đối với Việt Nam, chúng ta đã xác định tham gia hợp tác ASEAN theo phương châm tích cực, chủ động và có trách nhiệm, góp phần xây dựng một ASEAN liên kết chặt chẽ và vững mạnh hơn. Theo đó, chúng ta cần có quyết tâm chính trị cao nhất, tập trung nguồn lực cần thiết, có kế hoạch và lộ trình cụ thể để cùng các nước thành viên khác đẩy mạnh việc thực hiện các thỏa thuận về xây dựng Cộng đồng ASEAN. Hoàn thành tốt nhiệm vụ Chủ tịch ASEAN 2010 sẽ giúp nâng cao vai trò và vị thế quốc tế của Việt Nam, đề cao hình ảnh một nước Việt Nam đổi mới và năng động, có đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển.

Ðể thực hiện tốt nhiệm vụ của Chủ tịch ASEAN năm 2010, điều quan trọng hàng đầu là chúng ta cần chủ động đề xuất các sáng kiến thiết thực và biện pháp phù hợp để tăng cường đoàn kết và hợp tác trong ASEAN cũng như quan hệ giữa ASEAN với các đối tác. Bên cạnh đó, một yếu tố không kém phần quan trọng là tổ chức các Hội nghị của ASEAN tại Việt Nam từ cấp cao đến các cấp làm việc bảo đảm chu đáo, trọng thị, suôn sẻ và an toàn tuyệt đối. Các hoạt động trong năm Chủ tịch ASEAN sẽ diễn ra liên tục và dồn dập trong một thời gian dài trong lúc tại Việt Nam cũng sẽ diễn ra nhiều sự kiện đối nội và đối ngoại quan trọng khác, do vậy cần có nỗ lực rất lớn cũng như sự phối hợp nhịp nhàng và đồng bộ của cả bộ máy chính trị từ trung ương đến các bộ, ngành và địa phương.

Tuy nhiệm vụ nặng nề, nhưng chúng ta bước vào năm Chủ tịch ASEAN 2010 với một tâm thế mới, với thế và lực của đất nước ngày càng gia tăng, cùng với bề dày kinh nghiệm hội nhập khu vực và quốc tế. Chúng ta hoàn toàn tin tưởng rằng, với quyết tâm cao và ý thức trách nhiệm, cùng với sự ủng hộ và hỗ trợ của các nước thành viên ASEAN và các đối tác, Việt Nam sẽ đảm đương thành công cương vị Chủ tịch ASEAN năm 2010.

Trong chuyến thăm và làm việc tại Hà Nội những ngày cuối năm này, Tổng Thư ký ASEAN Tiến sĩ Xu-rin Pít-xu-van đánh giá cao công tác chuẩn bị kỹ lưỡng của chúng ta về mọi mặt và tin tưởng Việt Nam sẽ làm tốt trọng trách của Chủ tịch ASEAN trong năm 2010, đặt nền móng quan trọng cho sự phát triển năng động và bền vững của Cộng đồng ASEAN.