Ai cũng biết thực trạng chất lượng giáo dục đại học ở Việt Nam: thừa lý thuyết mà thiếu thực hành, càng thiếu thực tiễn cuộc sống. Qui chế đại học buộc các trường phải tổ chức thực tập. Riêng sinh viên ngành Du Lịch còn được đi tour thực tập các tuyến điểm. Được đi tour, dù là tour thực tập cũng “oai và sướng” hơn các ngành khác, dù lắm lúc phải chạy đôn chạy đáo để góp tiền. Ước tính tại thành phố hiện có hơn 10.000 sinh viên ngành Du Lịch (bao gồm cả lữ hành, nhà hàng, khách sạn…). Mỗi năm có khoảng 5.000 sinh viên đi tour thực tập. Có trường đi ít, có trường đi nhiều; mỗi trường một cách, từ hình thức cho đến chất lượng.
Cách đây gần 10 năm, tôi được mời dự góp ý cho đề án tổ chức “Trung tâm Du lịch” của sinh viên trường V. Lúc đó, ý tưởng này còn khá mới mẻ, các đại biểu thảo luận sôi nổi. Đúc kết, thầy chủ nhiệm khoa sau khi ghi nhận tất cả các ý kiến đã dặn dò các em “Nhớ đi tới đâu phải lấy hoa hồng nha, đây là nguồn thu quan trọng của trung tâm đấy”. Tôi nghe mà lặng người.
Lại nhớ khi cô Bội Quỳnh, hiệu trưởng Nghiệp Vụ Du Lịch Sài Gòn còn sống. Mỗi lần sinh viên đi tour thực tập là cô và các giáo viên cùng đi, cùng làm việc cật lực. Bởi đây là đợt học ngoại khóa cực kỳ quan trọng. Một buổi đi tour có chất lượng bằng mấy tuần lên lớp chung chung.
Có trường tự đứng ra tổ chức Có trường nhờ các cựu sinh viên hỗ trợ. Còn đa phần đều thông qua các công ty du lịch. Về kinh phí, có trường hỗ trợ một phẩn, có trường thì bao luôn, có trường sinh viên đóng hết. Có trưởng học 2 năm được đi mấy đợt, có đợt trên dưới 20 ngày; có trường học 4 năm chỉ đi quanh quẩn thành phố, mỗi đợt 3 – 4 ngày. Trừ dăm trường biết chọn mùa thấp điểm để tổ chức tour giảm giá. Còn đa phần cứ chọn mùa cao điểm là hè, có trường còn đi vào dịp Tết. Dễ cho trường mà khổ cho trò vì phải mua giá tour cao hơn vài ba chục phần trăm.
Đa số các trường đều “lặng lẽ” tự chọn “đối tác”, buộc sinh viên phải chấp hành bởi qui chế “không đi tour thực tập không được thi tốt nghiệp!”. Có trường “giả vờ” nghiêm túc. Chọn mấy công ty có tên tuổi. mời làm chương trình để so sánh giá rồi chọn ngay “gà nhà”. Không hẳn vì giá rẻ hơn mà vì chi hoa hồng đậm hơn. Vui là chính chứ chẳng học được mấy. Hướng dẫn sinh viên thực tập tour mà cứ như đưa công nhân đi chơi. Suốt ngày xem phim hài hoặc kể chuyện “trên trời dưới đất”. Thuyết minh chưa xong nói chi đến các hoạt động lửa trại, sinh hoạt cộng đồng, trò chơi sân khấu hoặc giao lưu với các trường bạn?
Trường A. học chỉ 2 năm mà tiền đóng đi tour thực tập mười mấy triệu! Tour đi xuyên Việt 21 ngày có giá 8.500.000đ. Nhẩm tính, tiền lời cả triệu mỗi sinh viên. Chưa kể trường còn tổ chức tour trùng lắp. Đã đi Tây Nguyên về Quy Nhơn, Nha Trang sau đó lại đi xuyên Việt qua Quy Nhơn, Nha Trang, Phan Thiết. Trường S. thì tổ chức đi vào mùng 10 Tết. Xe 45 chỗ mà nhét tới 49 sinh viên và 1 thầy giáo, chưa kể hướng dẫn viên và nhà xe. Đi đường Hồ Chí Minh mà lấy xe lên đời (dân trong nghề gọi là Aero đểu). Xe leo đốc đèo Lò Xo (Kontum) thì chết máy. Thầy và trò phải qua đêm trên đỉnh đèo. Thật “dũng cảm” hết chỗ nói. Đọc chương trình tour thực tập của trường K. mà ngán ngẩm. Từ chữ nghĩa đến câu cú. Từ Đắc Lắc về Đà Lạt theo đường 27 mà ngày trước đã đi hồ Lak rồi về lại Đắc Lắc, hôm sau mới xuống Đà Lạt. Tư dưng quãng đường bị dài thêm 120km. Chỉ có mấy công ty mù đường, chưa đi lần nào mới thiết kế ẩu như vậy….và…
Để chấn chỉnh chất lượng tour thực tập không khó. Quan trọng là có thật sự vì sinh viên hay không. Chỉ cần mỗi tour gọi mấy công ty, nhà trường – giáo viên – và đại diện sinh viên sẽ công khai chọn lựa. Các ứng viên sẽ trình bày cụ thể các dịch vụ của mình. Vừa minh bạch vừa được tiếng là tôn trọng sinh viên. Tour thực tập môn nào thì giáo viên môn đó phải cùng đi hướng dẫn và dĩ nhiên được quyền tham gia chọn nhà tổ chức.
Bên cạnh việc chọn mùa thấp điểm để giảm giá, nhà trường cần phối hợp với đơn vị tổ chức để xin miễn giảm tiền ăn, ở, tham quan cho sinh viên. Mỗi xe cần ít nhất 2 hướng dẫn viên chuyên nghiệp. Đi học chọn thầy, chọn trường thì đi tour phải chọn hướng dẫn, chọn công ty cho đáng mặt gửi tiền và gửi cả sự an toàn của mình nữa.
Thật đáng xấu hổ vì một số thầy cô xem tour thực tập là dịp để kiếm thêm từ những đồng tiền còm cõi của sinh viên. Chuyện gì sẽ xảy ra khi từ trên ghế nhà trường, các em đã học hỏi cách kiếm chác của thầy cô trước khi nắm vững nghiệp vụ. Không phải tự nhiên mà thiết kế tour và hướng dẫn viên là 2 khâu yếu nhất trong tam giác lữ hành gồm Thiết kế - Điều hành – và Hướng dẫn viên.
Chắc chắn một trong nhiều lý do để du khách “ra đi không hẹn ngày tái ngộ” có nguyên nhân từ hướng dẫn viên. Không chỉ thiếu kiến thức, thiếu nhệt tình mà còn rất giỏi mánh mung và “trấn lột” khách. Ở đây không phủ nhận nhiều hướng dẫn viên nhiệt thành, làm du lịch như một thứ tôn giáo. Cái gì cũng vậy, nhân nào thì quả đó, thầy sao thì trò vậy. lắm lúc trò hơn hẳn thầy, mà hơn cái xấu mới tệ hại.
Người viết không “vơ đũa cả nắm”. Chỉ mong gióng chuông báo động để chấn chỉnh kịp thời. Về phần sinh viên, các em cần chủ động và kiên quyết hơn để đòi hỏi sự tôn trọng và công bằng cần có, không chỉ cho các em mà cho các lớp đàn em sau này nữa. Đó cũng là cách góp phần tích cực cho ngành du lịch nước nhà phát triển mạnh mẽ bền vững hơn.