Những chiếc ché cổ

Cách đây chừng hai chục năm, chúng tôi được báo là ở làng nọ có một chiếc ché cổ. Chiếc ché này vừa cổ vừa thiêng, lạ lắm, phải đến mới biết... Tôi hăng hái tháp tùng cố giám đốc sở văn hoá Gia Lai Kon Tum Trịnh Kim Sung cùng một số cán bộ chức năng trên chiếc xe Jeep tiến về Phú Bổn, vào một ngôi làng Gia Rai ngay bên quốc lộ 25 thuộc huyện Ayun Pa (giờ là thị xã Ayun Pa), Gialai. Chúng tôi vào thẳng nhà anh Ksor Pao, chủ nhân của chiếc ché cổ. Mới nhìn từ xa sau khi chủ nhà lật tấm chăn phủ, nó giống như mọi chiếc ché khác. Đây là loại ché to, cao cỡ ngang ngực người, màu da lươn thông thường. Một con gà do chúng tôi mua, được làm thịt để cúng, báo với Giàng rằng có người lạ xem ché. Tiết gà được cắt trực tiếp vào ché mấy giọt, còn lại hứng vào đĩa. Lòng gan mề tim phổi... mỗi thứ một ít cùng với tiết trong đĩa bày bên ghè rượu. Chủ nhân cúng bằng tiếng Giarai đại loại là hôm nay có khách là các nhà báo, nhà văn hoá... đến thăm ghè. Có tí rượu, tí thịt cúng ghè để ghè chứng giám... Phải khoảng hai giờ đồng hồ chúng tôi mới tới gần được chiếc ché cổ. Thế nó có gì lạ? Thứ nhất là nó cổ bởi heo chủ nhân thì chiếc ché này đã truyền qua 15 đời, đến đời anh đang sở hữu là thứ 16. Thứ hai là nó đắt, có người đã trả đến 50 con trâu trắng vào thời điểm cách đây hai chục năm. Thứ ba là nó thiêng. Cũng chủ nhân của nó cho biết, mỗi tháng anh phải cho nó ăn... tiết gà 3 lần. Thế công dụng của nó. Cũng theo chủ nhà, nó có thể báo trước những điều sắp xảy ra trong gia đình, trong dòng họ bằng cách đổi màu đỏ như máu. Tôi ghi là màu đỏ như máu nhưng chủ nhà nhất quyết là nó chảy máu. Năm 1975, vào đầu tháng 3, khi mà Plei ku chuẩn bị được giải phóng, đường 7 tức đường 25 bấy giờ trở thành đường máu, chiếc ché này đã đổi màu suốt một tuần liền. Sau đấy mấy năm, lúc bố anh chuẩn bị mất một cách đột ngột, nó cũng đổi màu như thế. Trong làng có người đau ốm, đến cúng, sẽ khỏi? Trẻ em khóc về đêm, khóc ngằn ngặt, ai dỗ cũng không nín, làm cách gì cũng không ngủ, bế đến cho sờ vào tai ché, nín liền, ngủ ngon lành như chó con... Theo người nhà, thỉnh thoảng chiếc ché này còn... khóc như trẻ con, và chỉ khóc vào ban đêm. Những lúc ấy mọi người sợ lắm, lại làm gà cho ché ăn... tiết vì mọi người nghĩ rằng nó... đói...

   
                              Ghe 20 trâu

Tất cả những điều trên, chúng tôi chỉ... nghe kể. Còn hôm ấy thì toàn bộ công dụng cũng như sự huyền diệu của ché chúng tôi không được chứng kiến,... Nhưng chủ nhân và dân làng thì rất thành kính và tin tưởng. Tiếc rằng vì lý do tín ngưỡng, chúng tôi đã không thể chụp ảnh được chiếc ché ấy, dù đã làm đủ mọi cách.

Bạch tượng của vua Bảo Đại

Tây Nguyên là thế, những huyền thoại của quá khứ, cứ song hành cùng từng bước đi của hiện tại. Chuyện con voi của vua Bảo Đại là một ví dụ nữa. Sinh thời, vị cựu hoàng đẹp trai và ga lăng này có một con bạch tượng rất quý. Người ta không kêu nó là voi mà phải kính cẩn gọi là ngài. Ngài có một cặp ngà rất đẹp, nhưng cái khiến ngài càng lộng lẫy sang trọng hơn là ở cổ chân ngài, mang một sợi dây chuyền bằng vàng nặng có... 7 ki lô gam. Tương truyền sau khi cách mạng tháng 8 thành công, cựu Hoàng không còn điều kiện tiêu khiển nữa, các khu biệt thự ăn chơi tại Dalat bị bỏ hoang, ngài cũng bị lơ là. Một hôm ngài nổi giận, quật tan tành anh nài xấu số và bỏ vào rừng. Từ đó ngài trở thành đối tượng săn đuổi của bọn săn tặc. Chúng rình ngài ở mọi chỗ mọi nơi. Có hẳn cả những kế hoạch được lập, những băng đảng được hình thành, những bản đồ chi tiết tần xuất ngài xuất hiện... Nhưng ngài vẫn biệt tăm, và những con người gian ác kia vẫn đang đêm ngày mất ngủ về ngài. Vì một cặp ngà bạch tượng (nghe đâu trên thế giới hiện nay, voi trắng đã được ghi tên vào sách đỏ) với 7 kí lô vàng. Gần một trăm năm rồi, nếu còn, ngài cũng đã lên lão...

Số phận văn hóa... tặc

Cũng bí ẩn như thế là tin về số phận của những người buôn tượng nhà mồ. Cánh Văn hoá tặc này thường có những cái chết bất đắc kỳ tử rất hoang đường. Đồn rằng, tượng mồ là do những con người rất bình thường, nhưng được Giàng nhập vào sai khiến cho làm. Vì thế nó rất thiêng. Về nghệ thuật, thì chỉ bằng chiếc rìu và cây gỗ, tượng nhà mồ đã khiến nhiều nhà điêu khắc tài danh kinh ngạc. Giáo sư Từ Chi (thời còn sống), GS tiến sĩ Ngô Văn Doanh cùng rất nhiều nhà nghiên cứu uyên bác khác đã bỏ ra rất nhiều công sức để nghiên cứu tượng mồ. Còn tâm linh, nó chính là chiếc cầu nối giữa người đang sống trên mặt đất với những người đang hiện hữu trong nhà mồ kia... thế mà ăn trộm nó, buôn bán nó như mớ rau con cá... Giàng bắt chết là đúng rồi. Chết để đứng thay thế vào chỗ tượng mồ bị lấy cắp kia. Một Văn hoá tặc đã kể cho tôi vanh vách tên những kẻ bị bắt, bị đứng thay thế tượng mồ kia, nhưng vì lý do tế nhị, tôi không ghi ra đây, kể cả những người đang dở sống dở chết. Có một điều tôi chứng kiến, ấy là chưa bao giờ tôi thấy các nhà nghiên cứu tượng mồ vừa kể trên kia đem một pho tượng nào ra khỏi nơi chúng trú ngụ, dù tôi chứng kiến sự thích thú đến mụ mị, cũng như sự tiếc rẻ đến quặn thắt của họ khi biết chắc chắn chúng sẽ hỏng rất nhanh ở điều kiện tự nhiên trong khu nhà mồ...

Người rừng và đồn thổi

Khoảng năm tám ba tám tư gì đó của thế kỷ trước, tại hội trường 2/9 thành phố Pleiku có một hội thảo rất lớn về... Người rừng do phó chủ tịch HĐBT Võ Nguyên Giáp trực tiếp chỉ đạo.

Tại hội thảo, các nhà khoa học chỉ ra rất nhiều chứng cứ rằng hiện có ít nhất một người rừng đang sống trên đỉnh Ngọc Linh (thuộc tỉnh Kon Tum bây giờ) cao vút quanh năm mờ sương. Giáo sư Trần Hồng Việt ở đại học sư phạm Hà Nội trưng ra một dấu chân mà ông chụp ảnh được ở đèo Ngọc Vin sau cơn mưa. Dấu bàn chân dài khoảng 30 cm, rộng gần 13 cm (tương đương cỡ giày 55-60). Căn cứ vào dấu chân trên nền đất, người ta thấy lòng bàn chân người rừng lõm rất sâu, đặc điểm mà theo các nhà khoa học là rất phù hợp với điều kiện leo núi. Dấu chân này hình như sau đấy đã được đổ thạch cao. Đây rất có thể là bằng chứng cho thấy trong những cánh rừng đại ngàn của miền nam Việt Nam, người rừng vẫn còn sống! Không những thế, đây còn là một loài rất cổ, thậm chí trước cả người Neanderthal, loài người sống cách chúng ta từ 25.000 đến 30.000 năm. Chưa hết, một số nhà khoa học và bộ đội khác còn chụp ảnh những cành cây ở cao trên 2 mét bị bẻ gẫy ở nơi mà chưa hề có dấu chân người cũng trên đỉnh Ngọc Linh này. Hồi ấy phương tiện đi lại, tác nghiệm còn rất thô sơ nên nhiều chứng tích của các cuộc điền dã đã bị bỏ qua. Tôi nhớ một vị chủ trì hội thảo thông báo: Đại tướng Võ Nguyên Giáp thông báo, nếu phát hiện người rừng ở bất cứ đâu, bất cứ hoàn cảnh nào cũng phải báo ngay cho đại tướng, và ông sẽ cho máy bay tiếp cận ngay...

Và xin nói luôn, những bí ẩn này sẽ cứ mãi là bí ẩn, có thể có thật, có thể không, và có lẽ nhờ thế mà cuộc sống chúng ta thú vị hơn chăng?...

Bài và ảnh: Văn Công Hùng