Trong lịch sử, quá trình tụ cư, di cư và cộng cư của nhiều dân tộc trên vùng đất châu thổ Cửu Long đã tạo nên một nền văn hóa đa dạng với nhiều nét đặc sắc của gần 18 triệu người, trong đó người Kinh, Khmer, Hoa, Chăm là chủ yếu. Hơn 3 thế kỷ khẩn hoang, khai thác nguồn lợi tự nhiên và đấu tranh xây dựng xã hội đã tạo nên một cộng đồng cư dân có tinh thần đoàn kết, cởi mở, cần cù, sáng tạo, và một nền văn hóa đa dạng, giàu bản sắc, với nhiều di sản vật thể và phi vật thể độc đáo. Bên cạnh đó, khu vực ĐBSCL có sự giao thoa của nhiều luồng văn hóa khu vực và thế giới đến từ Ấn Độ, Trung Hoa, Ả-rập, phương Tây, song văn hóa bản địa, văn hóa Việt Nam vẫn nổi trội và rõ nét, trong đó, tính chất văn hóa đặc trưng miền sông nước, miệt vườn đã làm nên chân dung riêng của vùng châu thổ sông Cửu Long.
ĐBSCL có nhiều thế mạnh để phát triển kinh tế - xã hội, trong đó tiềm năng du lịch hết sức to lớn và được sự quan tâm của các cấp từ Trung ương đến địa phương. Trong Chiến lược phát triển du lịch và Quy hoạch Tổng thể phát triển du lịch Việt Nam, du lịch vùng ĐBSCL được xác định là một trong 4 Tiểu vùng của Vùng du lịch Nam Trung bộ - Nam bộ.
Tuy nhiên, tiềm năng và thế mạnh du lịch của vùng ĐBSCL vẫn chưa được khai thác đúng mức và hiệu quả, sự đóng góp của Ngành du lịch cho nền kinh tế chung trong khu vực còn thấp. Mặt khác, nhìn lại hơn một thập kỷ phát triển vừa qua, du lịch vùng ĐBSCL đã bộc lộ rất nhiều hạn chế, bất cập trên nhiều phương diện, nhiều cấp độ, có thể tác động sâu đến việc phát triển bền vững của Ngành cũng như của toàn nền kinh tế-xã hội trong khu vực. Có thể liệt kê ra đây hàng loạt những hạn chế, bất cập như: Cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất (bao gồm hệ thống giao thông-vận tải, hệ thống các cơ sở lưu trú và dịch vụ du lịch...) thiếu và xuống cấp; Tầm nhìn quy hoạch – đầu tư thấp, chưa ổn định, thiếu tính lâu dài; Sản phẩm du lịch chưa phong phú, trùng lặp; Chất lượng sản phẩm thấp, không đạt chuẩn; Nguồn nhân lực còn thiếu và yếu; Công tác quảng bá, xúc tiến du lịch trong và ngoài nước còn nhiều hạn chế... Nhìn chung nhược điểm cơ bản của sự phát triển du lịch hiện nay tại ĐBSCL có thể tóm tắt trong các từ sau: tự phát - manh mún, việc đầu tư phát triển du lịch chỉ dựa trên cái mà mình sẵn có và làm theo cách dễ nhất, chưa chú trọng đến nhu cầu của khách du lịch. Điều này thể hiện cả trong hành động lẫn nhận thức của nhiều người làm du lịch hiện nay. Và như vậy, vô hình chung, những điều này đi ngược lại nguyên tắc “phát triển bền vững”, một mục tiêu cơ bản và cần thiết trong xây dựng và phát triển của Ngành du lịch hiện đại.
Tiềm năng, tài nguyên, nét độc đáo và cả những tồn tại, hạn chế của hoạt động du lịch khu vực cũng đã được đề cập khá nhiều ở những hội thảo... Nhưng vấn đề quan trọng, bức xúc hiện nay là những giải pháp cụ thể, mang tính khả thi cho cả khu vực và từng địa phương để từng bước xử lý những tồn tại, hạn chế trên. Mục tiêu cuối cùng của ta là tạo ra được những sản phẩm du lịch ĐBSCL vừa có nét độc đáo, vừa có nét riêng của từng địa phương.
Phát triển bền vững là phát triển theo nguyên tắc “sự thỏa mãn nhu cầu của thế hệ hôm nay không làm tổn hại đến sự thỏa mãn nhu cầu của các thế hệ mai sau”. Phát triển bền vững phải bảo toàn và phát triển ba nguồn vốn: tài nguyên môi trường (cả môi trường tự nhiên và môi trường xã hội), vốn nhân lực (chất lượng của người lao động) và vốn vật chất (cơ sở vật chất của nền kinh tế). Du lịch được xem là một ngành kinh tế tổng hợp, có giá trị lợi nhuận cao, đặc biệt có nhiều đóng góp to lớn về mặt xã hội như tạo ra công ăn việc làm cho người dân, xóa đói giảm nghèo, xây dựng hình ảnh quốc gia, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, ổn định chính trị - an ninh… Do vậy, trong quá trình hoạt động, du lịch dễ bị sự chi phối trước những lợi nhuận trước mắt... điều đó cũng sẽ dẫn đến những tác động xấu đến việc bảo tồn di sản văn hoá (vật thể, phi vật thể), môi trường ( tự nhiên, xã hội)... Chính điều này làm cho mục tiêu “phát triển bền vững” là một yêu cầu vừa bức thiết trước mắt, vừa lâu dài được quan tâm.
ĐBSCL vừa có tài nguyên du lịch sinh thái với đặc trưng sông nước, vừa có tài nguyên du lịch nhân văn với văn minh miệt vườn độc đáo, bên cạnh đó khu vực ĐBSCL có gần 500 di tích lịch sử - văn hóa đã được công nhận (gần 150 di tích cấp quốc gia, trên 250 di tích cấp tỉnh). Trong đó, đáng lưu ý và quan tâm là hai hệ thống di tích rất đặc thù của khu vực ĐBSCL, đó là hệ thống đền thờ Bác Hồ, hệ thống chùa Khmer khá phong phú. Có thể nói đó là cái mạnh, cái tiềm năng của du lịch ĐBSCL và nếu biết tận dụng, khai thác tốt chắc rằng ĐBSCL sẽ trở thành điểm đến hấp dẫn khi so sánh với các vùng miền khác ở Việt Nam. Tài nguyên du lịch sinh thái rừng ngập mặn hết sức đa dạng và phong phú của vùng này sẽ khai thác như thế nào? Thực trạng yếu kém của người quản lý khu du lịch ở miệt vườn ĐBSCL phải được khắc phục ra sao? Làm gì để khắc phục được sự thiếu chặt chẽ, sâu sát trong quản lý du lịch... Là khu vực có địa lý môi sinh và sắc thái văn hóa đồng nhất, với những điều kiện tương đồng nên việc tổ chức hoạt động du lịch trong phạm vi từng địa phương của ĐBSCL sẽ gặp phải sự trùng lặp, dẫm chân nhau, thậm chí có thể dẫn đến việc “cạnh tranh” quá mức cần thiết, làm tổn hại đến lợi ích chung của toàn khu vực… Như vậy, làm thế nào để trả lời đúng hướng, cụ thể cho vấn đề này ?
Rất mong những vấn đề gợi mở trên được hội thảo chúng ta quan tâm và đưa ra các giải pháp để khắc phục. Những ai yêu quý và quan tâm đến Ngành du lịch khu vực ĐBSCL đều dễ dàng thấy đây là vùng đất giàu tiềm năng để phát triển du lịch. Song ai cũng đều trĩu nặng ưu tư là làm sao có thể đầu tư đúng mức và khai thác một cách khoa học, hiệu quả tiềm năng hiện hữu này để du lịch vùng ĐBSCL không chỉ phát triển nhanh mà còn phát triển bền vững, không chỉ phát triển du lịch gắn với bảo tồn các giá trị tự nhiên và văn hóa mà còn gắn liền với nỗ lực xoá đói giảm nghèo cho cộng đồng… Du lịch cho ĐBSCL đang cần có cú hích đủ mạnh để “ngành kinh tế mũi nhọn” này đủ sức bước vào sân chơi khu vực và quốc tế trong thời kỳ hội nhập./.
(Trích từ đề dẫn “Hội thảo Phát triển du lịch bền vững Đồng bằng sông Cửu Long”)
Nguyễn Văn Tấn
Vụ trưởng - Giám đốc CQĐD Bộ VHTTDL tại TP.HCM