Từ năm 1981, Thăng Long có tên chính thức là Hà Nội, trên cái nền kinh đô cũ, kinh đô của một nước nông nghiệp. Nay Hà Nội đã mở rộng đến gấp mươi lần, nhưng vẫn còn nhiều đường phố mang tên cũ từ xưa, nhắc lại một thời đã lùi vào lịch sử. Trong đó, tên phố nói lên những phường phố đó từng buôn bán thế nào, làm các nghề ra sao của một vùng được gọi là kẻ chợ. Những cửa hàng cửa hiệu mở ra cho người Kinh kỳ trao đổi bán mua, cho khách tứ xứ về sắm sửa, cho hàng hóa trăm phương chuyển đến. Mà hàng hóa ấy, sản vật ấy Hà Nội không làm ra được, không có được nhưng lại nhiều và ngon lành quí giá hơn hẳn mọi vùng.

      
           Chợ Đồng Xuân điểm đến của nhiều du khách
Hàng Cau (nay gọi là Hàng Bè) mỗi năm lưu chuyển bao nhiêu trăm sọt cau tươi, cau khô của Hòa Bình, Vật Cách, Miền Trung? Hàng Gạo (cửa chợ Đồng Xuân) có bao nhiêu đó bao, thúng gạo trắng, tám xoan, gạo dự, nếp hao vàng… Hàng Nâu (đầu phố Trần Nhật Duật) mang từ miền núi về đây những củ nâu xù xì nhưng cung cấp cho cả vùng châu thổ thứ phẩm nâu thiên nhiên nguyên chất. Hàng Khoai, Hàng Bột, Hàng Cháo… những phường buôn bán đơn thuần.

      
                    Du khách quốc tế thăm phố cổ
Có nhiều hàng lớn đóng cửa nghỉ tết từ ngày 23 tháng chạp, ngày ông táo lên chầu trời, sau khi phóng sinh con cá chép làm ngựa cho vua Bếp ra ngoài sông Cái, hồ Gươm, để chuẩn bị đón người xa về, cử người về quê, mua sắm, sắp sửa cỗ bàn, lau dọn bàn thờ, biếu xén gần xa… gọi chung là ăn tết.

Hà Nội, bên cạnh những phố buôn bán, còn có khu vực làm nghề. Hầu như cả một dãy phố, một phường đều làm chung một nghề nào đó, thủ công là chính. Phố Hàng Bạc làm nghề vàng bạc, còn gọi kim hoàn. Người làng Định Công (Thanh Trì), Châu Khê (Hải Dương) ra tụ hội. Chân họ đạp cái bễ hình quả đào, bằng da dê, ngọn lửa xanh phì phì như thanh củi tươi đêm luộc bánh chưng cho “lửa cười”. Tay họ cầm chiếc búa tí xíu như đồ chơi con trẻ, cho sản phẩm làm đẹp lạ thường. Khác thế, Hàng Bừa (nay là phố Lò Rèn) có phần lam lũ nhọ nhem hơn. Cái bễ hình ống to đùng, cao ngang ngực, thở nặng nhọc cho những viên than đá nhỏ bằng ngón chân cứ rực lên sắc hoa đào để sắt xám chẳng mấy chốc đỏ như màu xôi gấc. Thợ là dân nông nhàn Canh Diễn, Hà Trì (Hà Đông, Sơn Tây) ra tụ hội thành xóm, thành phường.

Hàng xóm cạnh đấy là phố Hàng Đồng. Người thợ Cầu Nôm, Đại Bái, Ngũ Xã, vừa mở cửa hàng buôn bán đông đúc, nào ngũ sự: đỉnh đồng chân nến, đôi hạc, chân đèn, bình hoa… nào gò ngay tại vỉa hè ra cái siêu đun nước, cái niêu mốt, nồi một, nồi hai cho chí nồi ba mươi để luộc bánh chưng. Trên màu đồng điếu đỏ au, từng đường búa để lại dấu vết như hoa văn thứ tự, lóng lánh còn lâu lắm lửa than mới xóa mờ. Phải đến chiều ba mươi tết khi chợ hoa Hàng Lược vãn người, Hàng Đồng mới đóng cửa nghỉ, vì bao giờ cũng có người vất vả lúc này mới đủ tiền sắm cái nồi mới, chiếc bát hương hay đôi chân nến.

Phố Hàng Thêu (một đoạn Hàng Trống), Hàng Đàn (nay là Hàng Quạt) lại là phố đầy im lặng. Tấm lụa căng trên khung, đầu người cắm cúi, chiếc kim đâm xuống xuyên lên, bỗng chốc đã thành con chim, cây lá, nào anh hùng tương ngộ, nào tùng lộc, nào ngũ hổ, bạch hổ. Ai cần thay cái y môn chân chỉ hột bột, đôi câu đối lụa đỏ, chiếc rèm màn, bộ lót xa lông, tấm trướng… cứ đến đây có đủ. Cần lá phướn cho sân chùa, cờ đại cắm cửa đình, không thiếu. Hàng Tiện gần kề (nay là Tô Tịch) tiện từ cái khuôn oản, bộ đài thờ, bát hương, đôi chân nến… cho đến cái khay, đế lọ hoa… ba mươi tết còn tấp nập.

Cách đây trăm năm, nghề in chưa phát triển. Hàng Bài chuyên làm bài lá. Cỗ tam cúc có 32 quân đủ tướng sĩ tượng xe pháo mã tốt, cỗ tổ tôm 120 quân, mỗi cỗ gói vuông như phong bánh khảo, để ngày tết thêm vui rộn rã tiếng gọi đôi, gọi ba, gọi “phống”, tiếng “ù” từ chị đỏ bạc, ông Tú, cụ cử đều chơi.

Đoạn đầu con đường thiên lý xuôi Nam là Hàng Lọng (Lê Duẩn) chuyên làm thứ hàng khác. Nó là tàn, là tán, là lọng cho nhà quan, cho đám rước thần, cho làng đình đám, nào che ngai thờ, ngả trên long đình, đặt sát hậu cung…

Còn rất nhiều phường phố theo nghề riêng của mình. Nhà chật. Sản xuất ngoài cửa, ngoài hè. Hàng Mành dệt mành tre mành nứa. Hàng Hòm đóng hòm, va li gỗ. Hàng Bồ đan cót đan bồ, thứ to cho cô hàng xén, thứ nhỏ cho người đi sắm tết, cót cật cho ai quây thóc… Hàng Bồ còn có thứ hàng đặc biệt ngày tết: câu đối đỏ. Từ ngoài hai mươi tháng Chạp đã thấy các cụ đồ áo the khăn xếp, búi tó, nằm phù phục viết câu đối, bằng chiếc bút tí tẹo đến chiếc bút đại to bằng chiếc chổi. Nhà thơ quá cố Vũ Đình Liên đã có bài thơ ông Đồ, viết về đề tài này, chưa ai vượt được suốt hơn 50 năm qua.

Hàng Hương có nhịp cầu cạn vượt qua đầu phố bận rộn từ đầu mùa đông để có hương nén, hương trầm, hương vòng, hương sào, hương xạ… Bàn tay cô gái xe hương, lăn lặn thơm phức gỗ hoàng đàn… Cả không gian như cũng lây thơm vì hương phơi la liệt trong nắng hanh vàng.

Kẻ chợ Kinh kỳ còn nhiều nghề thủ công tinh xảo khác nữa, tập trung từng phố từng phường, như Hàng Tượng đóng giày đóng dép, Hàng Mã làm vàng giấy, hoa giấy, Hàng Thiếc làm đồ sắt tây, ống máng, đồ chơi tháng Tám, Hàng Đường làm mứt tết, Hà Trung khâu đồ da…

Mùa xuân, các bà trổ tài làm những mâm cỗ sang trọng ngon lành ít ai sánh kịp. Nào giò nem ninh mọc. Nào bóng thả vây cá, mực xào. Nào bánh dày thửa, bánh chưng gấc, nào mứt sen trần. Cỗ cho bốn người nhưng mười người ăn không hết để khỏi mang tiếng là đơn bạc, là quê mùa, là keo xỉn.

Nền kinh tế tự cung tự cấp, nghề thủ công chỉ dựa vào tài hoa khéo léo cổ truyền, các nhà doanh nghiệp ít dám làm ăn lớn… nay đã như lùi vào dĩ vãng. Tuy vậy, câu nói Hà Nội băm sáu phố phường vẫn âm vang trong lòng mọi người như một bài thơ lục bát mượt mà cổ điển, dù nay có một số phố phường đã chuyển nghề: Hàng Dầu thành phố bán giày dép, Khâm Thiên thành phố thợ may, Hàng Giấy (một đoạn) thành phố đồ sứ. Hàng Buồm đầy thực phẩm đóng hộp gói sẵn… Riêng có một phố có bản sắc riêng. Đó là Hàng Lược, không còn bán lược mà là phố bán đồ nhôm nhưng điều đáng nói chợ hoa Hàng Lược mới là linh hồn Tết Hà Nội. Ít đâu có phiên chợ họp suốt 7 ngày đêm, sắp giao thừa chợ mới tan phiên. Đó là nét thanh lịch, hào hoa, một thú chơi tao nhã của người Hà Nội, thú chơi tết cho người cực giàu đến người rất nghèo. Chợ hoa không còn đóng khung nơi Hàng Lược nhỏ bé. Nó như cơn lũ hoa, tràn sang nhiều phố lân cận: Hàng Chai, Hàng Rươi, Phùng Hưng, Quán Thánh, Hàng Khoai, Hàng Giấy…

Hà Nội sắp nghìn năm. Chắc chợ hoa sẽ còn là niềm vui và tự hào mỗi độ xuân về của phố và phường Hà Nội.

Băng Sơn