Tranh khắc truyền thống, tranh dân gian có nguồn gốc lâu đời ở Việt Nam (còn được gọi là tranh Tết). Có thuyết cho rằng loại tranh này có dưới thời nhà Lý (1001-1225) có thuyết nói từ nhà Hồ (1400-1414) cũng có thuyết nói thời nhà Lê (1533-1783). Kiểm chứng lại, qua lịch sử, các tư liệu tàng bản tại Viện Bảo tàng, nhiều nhà nghiên cứu đã thống nhất nhận xét tranh dân gian xuất hiện cao điểm nhất vào thời nhà Lý.
Tranh Tết gồm đủ thể loại và đề tài dùng cho nhiều đối tượng và mục đích cao cả: Tranh thờ - tranh cầu tài lộc – tranh người lớn – tranh trẻ con – tranh đố - tranh bộ… Đặc biệt tranh bộ có nhiều loại mà nhiều hộ gia đình thường treo để giáo dục con cháu, cụ thể như tranh nhị bình (chim công múa, cá chép trông trăng) tranh tứ bình: Mai – lan – cúc – trúc (tượng trưng cho 4 mùa: Xuân - Hạ - Thu – Đông) vì nước ta ảnh hưởng sâu đậm văn hóa Trung Quốc nên thường treo tranh truyện : Lâm Sanh Xuân Nương - Thoại Khanh Châu Tuấn – Lưu bình Dương Lễ - Tam Quốc Diễn Nghĩa… hoặc ảnh hưởng Phật giáo nên treo tranh Tam Thánh: (Phật Di Đà đứng giữa, Quán Thế Âm - Đại Thế Chí đứng hầu 2 bên). Tranh Thích Ca Đắc Đạo – Tranh Thích Ca độ năm anh em Kiều Trần Như, Tranh Thích Ca Nhập Niết Bàn…
Đa số nhân dân ở nông thôn thường có cổng ngoài, Tết đến, người ta thường dán 2 bức vẽ 2 bên Tiến Tài và Tiến Lộc với trang phục kiểu quan văn, mặt hồng hào, hiền lành nhằm ước mong năm mới làm ăn phát tài. Cũng có nơi dán cặp tranh Thần Vũ Đinh và Thiên Ất mặc võ phục tay cầm long đao, trông uy nghi đạo mạo nhằm trừ ma yểm quỷ quấy phá. Tết đến, dân ta không những hưởng thụ văn hóa vật chất mà còn hưởng thụ cả văn hóa tinh thần. Do đó, dân ta không chỉ mua sắm đồ ăn thức uống mà còn tấp nập mua bán tranh. Chợ tranh xưa lành mạnh và thanh lịch, một nét đẹp chân quê in đậm trong tiềm thức của mỗi người dân Việt Nam: “Quê hương ta lúa nếp thơm nồng – Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong – Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp” (Trích thơ Hoàng Cầm).
Cảnh chợ quê trong những ngày ngày giáp Tết, bên cửa hàng bách hóa là đôi bồ câu tranh Tết và ông Đồ già ngồi viết liễn… Đó là sắc Xuân thủy chung ngàn đời của một gốc chợ Tết đậm đà bản sắc văn hóa nước ta.
Những bức tranh lịch sử Việt Nam như Trưng Trắc cưỡi voi đuổi giặc – Ngô Quyền đánh quân Nam Hán, Đinh Bộ Lĩnh với Cờ lau tập trận… rất được ưa thích trong dịp Tết bởi chính nó tạo được cảm giác ấm áp, hùng tráng với tinh thần đấu tranh quật khởi để giành độc lập tự chủ cho nước nhà.
Còn những bức tranh hiền lành, đã thể hiện được những nét đặc sắc của những sinh hoạt thường ngày của dân ta như Tranh Gà Trống, màu sắc sặc sỡ oai vệ biểu trưng cho Ngũ quý (5 đức tính quý: văn, vũ, nhân, dũng, tín). Tranh Mẹ con đàn gà và Mẹ con đàn heo (tượng trưng cho gia đình đông vui, thuận hòa, đầm ấm). Tranh Tam Đa: Phước - Lộc Thọ hay Thần Tài - Thổ Địa – Táo Quân (nhằm chúc cho có hào của). Tranh Phú quý hay Vinh hoa (nhằm chúc cho năm mới giàu sang, sống lâu, vinh thăng chức phận trên đường công danh)…
Hiện nay, việc giao lưu văn hóa mang tính toàn cầu, tranh dân gian Việt Nam vẫn song hành cùng các trào lưu văn hóa, hội họa thế giới. Cho nên tổ chức UNESCO, (bộ phận chuyên nghiên cứu tranh dân gian đã sưu tập toàn bộ các tranh dân gian) mà khả năng cho phép họ tìm được trên địa bàn toàn thế giới, trong đó, tranh dân gian nước ta có sức mạnh bền bỉ mãnh liệt, nguyên do nghệ nhân xưa có cách thể hiện các hình tượng rất độc đáo mang bản sắc thuần túy Việt Nam, không bị ảnh hưởng với bất kỳ loại tranh của nước nào khác. Đó là cái riêng trong thưởng ngoạn tranh Tết của người Việt mỗi độ đất nước vào xuân.
Trần Trọng Trí