Thực ra, thì các trận thư hùng giữa voi và hổ đã có từ thời các Chúa Nguyễn (1558 – 1777) ở Phú Xuân – Huế, nhằm thể hiện tinh thần thượng võ, đồng thời để luyện tập voi chiến, một binh chủng chiến đấu đặc biệt của quân đội Đàng Trong. Tuy nhiên, do không có trường đấu cố định, nên các cuộc trận đấu voi - hổ thường được tổ chức trên Cồn Dã Viên, người xem phải ngồi trên thuyền để thưởng lãm. Trận đấu hoành tráng và đẫm máu nhất trong lịch sử giữa voi và hổ được học giả người Pháp Pierre Poivrre ghi lại là trận đấu năm 1750, do chúa Nguyễn Phúc Khoát tổ chức. Đàn voi chiến 40 con đã quần nát Cồn Dã Viên và tàn sát đến con hổ cuối cùng trong 18 con hổ được thả lên trường đấu.
Sang thời các vua Nguyễn, những cuộc đấu voi hổ đã được tổ chức thường xuyên chu đáo hơn và được coi như là lễ hội lớn của triều đình. Địa điểm tổ chức không cố định, khi thì trên Cồn Dã Viên, khi thì trên bãi đất bằng trước cửa Thượng Tứ, không có tường rào bảo vệ nên rất nguy hiểm cho người xem. Như trận đấu diễn ra tháng 6 năm 1829 nhân lễ Tứ tuần đại khánh, mừng thọ vua Minh Mạng 40 tuổi, trên Cồn Dã Viên, con hổ đã bỏ đấu trường lao thẳng xuống nước bơi về phía thuyền rồng nơi nhà vua đang ngồi thưởng ngoạn làm kinh hoàng cả đám quan quân, đích thân nhà vua phải dùng sào đầy con hổ và cùng các thị vệ dìm chết con hổ trên sông Hương.
Chính vì sự nguy hiểm của các trận thư hùng voi – hổ đối với người xem, nên đầu năm 1830, Vua Minh Mạng đã cho xây dựng đấu trường kiên cố tại thôn Trường Đá, làng Nguyệt Biều (nay là xã Thủy Biều – TP. Huế) và đặt tên là Hổ quyền. Hổ quyền là một đấu trường lộ thiên hình vành khăn, cấu trúc đơn giản nhưng cực kỳ kiên cố với hai vòng tường thành. Vòng tường bên trong cao 5,8m, dày 47,5cm., vòng ngoài cao 4,8m, dày 35cm., vòng ngoài nghiêng một gốc 15 độ với vòng trong, tạo thế chân đê vững chãi. Vật liệu xây dựng tường thành là gạch vồ, đá hộc, vôi trộn mật truyền thống. Khoảnh cách từ tường trong đến tường ngoài là 5m ở đáy và 4m ở đỉnh được đổ bằng đất sét nện, tạo nên vòng tường kiến trúc đồ sộ, đồng thời là khán đài để người xem đi lại thưởng lãm trận đấu. Chu vi vòng ngoài của đấu trường là 145m, đường kính lòng chảo của đấu trường là 44m. Khu khán đài vua ngự rộng 96m2, được xây dựng ở mặt bắc của đấu trường cao hơn khán đài xung quanh 1,5m, bên trái là 24 bậc tam cấp để vua lên xuống, bên phải là tam cấp 15 bậc dành cho quan, quân, và dân chúng. Dưới khán đài vua ngự, khoảng giữa hai cầu thang được trổ một cửa rộng 2m, cao 3,9m là lối dẫn voi vào. Đối diện với khán đài và cửa voi vào là 5 cửa chuồng hổ được xây dựng ngay trong lòng hai vòng tường, 3 của giữa có kích thước bằng nhau, hai cửa bên lớn hơn, các cửa chuồng hổ được làm bằng gỗ lim, đóng mở bằng dây kéo từ trên xuống.
Tuy được coi là đấu trường voi và hổ, nhưng thực tế không bình đẳng như người ta tưởng. Bởi thời nhà Nguyễn voi được coi là biểu tượng của vương quyền, đại diện cho cái thiện, hổ đại diện cho cái ác nên kết cục các cuộc đấu voi bao giờ cũng giành chiến thắng. Vì thế voi được các quản tượng chăm sóc huấn luyện rất kỹ càng, còn hổ được giao cho các địa phương săn bắt dâng nạp. Khi vào trận thường bị bỏ đói lâu ngày, răng nanh bị bẻ, móng vuốt bị cắt, cổ bị lồng xích sắt buộc vào cọc cố định giữa đấu trường. Cuộc đấu voi hổ thực chất là cuộc đấu không cân sức nhằm thực hiện ý muốn chủ quan của con người. Hổ quyền thực sự là một công trình kiến trúc độc đáo hiếm thấy trên thế giới, không đồ sộ như những đấu trường giác đấu thời đế quốc La Mã, hay rộng lớn như các đấu trường đấu bò tót ở Madrit - Tây Ban Nha… Nhưng lại có dáng dấp độc đáo thể hiện được sự thượng võ, uy nghiêm của ý chí vương quyền. Sự uy nghiêm này còn thể hiện rất rõ trong nghi lễ tiến hành trước trận đấu, được sử sách nhà Nguyễn ghi lại: Dân địa phương đặt hương án, bày đồ bái vọng la liệt từ bờ sông Hương vào, quanh đấu trường cờ xí rợp trời, thị vệ cầm khí giới xếp hàng từ bờ sông đến cổng chính đấu trường. Chính ngọ vua ngự thuyền rồng tới, ngồi kiệu che lọng vàng, nhã nhạc tấu lên, các quan qùi trên chiếu hoa trải dọc đường nghênh đón, rồi theo vua lên khán đài yên vị theo thứ bậc. Cổng chính đóng lại, tiếng trống khai cuộc vang lên, cổng chuồng hổ mở, hổ lao ra, voi được dẫn vào. Cuộc đấu liệt trong tiếng trống giục, tiếng reo hò cổ vũ, tiếng gầm của hổ, tiếng rống của voi quyết liệt và dữ dội vô cùng…
Cho đến nay chưa có số liệu thống kê đã có bao nhiêu trận đấu đã được tổ chức ở Hổ quyền, nhưng theo sử sách nhà Nguyễn ghi nhận thì thường mỗi năm có 3 cuộc đấu được tổ chức. Và trận tử chiến voi – hổ cuối cùng của vương triều Nhà Nguyễn là vào năm Thành Thái thứ 16, tức năm Giáp Thìn 1904.
Du khách đến Huế hiện nay không chỉ thưởng lãm, nghiên cứu Hổ quyền một công trình kiến trúc văn hóa lịch sử đặc sắc của con người Việt Nam, mà còn có thể được chứng kiến những trận thư hùng quyết liệt giữa voi và hổ qua sự tái hiện bằng kỹ thuật 3D do Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế phối hợp với nhóm chuyên gia thuộc Trường Công nghệ văn hóa sau đại học thuộc Viện Khoa học công nghệ cao Hàn Quốc (KAIST) thực hiện và phục vụ công chúng đầu năm Canh Dần 2010 này.
Ngô Minh Thuyên