Sân khấu kịch Noh
Noh đại diện cho loại hình nghệ thuật sân khấu của Nhật Bản. Hình thành cuối thế kỷ 14, đầu thế kỷ 15. Là một trong số loại hình nghệ thuật biểu diễn được thừa nhận đã đạt đến đỉnh cao của sự tổng hoà của các yếu tố văn học, sân khấu, múa và âm nhạc. Noh kết tinh từ những yếu tố của hình thức diễn xướng tôn giáo được các Samurai bảo trợ và dần dần trở thành loại nghệ thuật giải trí đặc trưng cho tầng lớp này. Noh được xem là điển hình cho hình thái nghệ thuật thuần Nhật.
Nhà hát Noh giai đoạn đầu là những cấu trúc độc lập nằm trong khuôn viên các ngôi đền hoặc tư dinh của các vị tướng quân. Kiểu sân khấu Noh nằm trong nội thất nhà hát như hiện nay chỉ mới bắt đầu xuất hiện vào cuối thế kỷ 19 tại các thành phố lớn của Nhật. Tuy nhiên so với cấu trúc cũ vẫn được tôn trọng và giữ nguyên phong cách, lối bài trí truyền thống. Chỉ thay vì không gian thoáng rộng, ngoài trời như trước đây, sân khấu và không gian biểu diễn Noh đã được mô hình hoá và đưa vào bên trong, đồng thời bổ sung những yếu tố mới (những thiết kế, trang thiết bị hiện đại hỗ trợ âm thanh, ánh sáng) phù hợp với nhu cầu thưởng thức của các khán giả trong các đô thị ngày nay. Sân khấu gồm những kết cấu bằng gỗ được làm từ cây bách theo phong cách của các sân khấu kagura trong các ngôi đền Shinto giáo.
Sàn của toàn thể sân khấu được đánh bóng rất kỹ để diễn viên có thể lướt đi rất nhẹ trên đó. Bên dưới sàn có những chiếc lu rất lớn được thiết kế để tăng âm cho khu vực sân khấu. Thể tích và độ lớn của các chiếc lu có những quy định riêng, tuỳ từng vị trí khác nhau, nhằm tạo hiệu quả cộng hưởng và độ vang cần thiết khi diễn viên biểu diễn (giọng nói, tiếng dậm chân, các tiếng động sân khấu khác….). Những cây cột có tên gọi riêng. Khoảng cách giữa các cột, trụ từ sân khấu xuống hàng ghế đầu của khán giả, khoảng cách và diện tích của các phần trong một tổng thể sân khấu Noh luôn phải đúng theo quy định về kiểu, mẫu và tiêu chuẩn kiến trúc của sân khấu Noh truyền thống.
Sân khấu Noh được bài trí trang trọng theo một kiểu cách riêng không giống với các loại nhà hát khác và luôn bố trí đủ các cảnh trí theo quy định. Không gian ở đây hoàn toàn mở để có thể chia sẻ những cảm nhận, cảm xúc của cái riêng và cái chung, và cả trong phút chốc bởi sự xâm nhập của cái khép kín.
Sân khấu Noh và quan điểm thẩm mỹ Nhật Bản
Trước hết, cái mái sân khấu biểu tượng sự bất khả xâm phạm của khoảng không gian bên dưới. Bất kỳ cái mái nào cũng đều tiêu biểu cho không gian mà nó bao phủ lên. Mái của sân khấu Noh thể hiện cấu trúc nguyên thủy của những ngôi đền. Tương tự trong môn vật Sumo, cái mái treo cũng được bố trí ngay trên vòng đấu của các võ sĩ trong đấu trường. Cái mái được kiến trúc theo phong cách gọi là shinmei-zukuri thường được dùng để biểu thị nơi trú ngụ của các vị thần. Cái mái trên sân khấu Noh còn là biểu tượng về sự (đồng nhất) hợp nhất của không gian nhà hát. Nhìn tổng thể, sân khấu Noh tạo cảm giác vừa là bên trong, vừa là bên ngoài. Điều này rất quan trọng vì sự tham gia của người diễn và người xem là rất cần trong quá trình sáng tạo nghệ thuật khi diễn Noh. Đó là một không gian Noh rất riêng, tạo bởi không gian “bên trong” của sân khấu và không gian “bên ngoài” là của khán giả. Cái mái sân khấu đã tạo nên cảm giác và biểu thị nên ý nghĩa một không gian hai mặt.
Sân khấu Noh là kiểu sân khấu truyền thống đơn giản, ngoài cây tùng, không màn, không một sự xếp đặt, bài trí, trang hoàng một cách hoàn chỉnh nào khác. Sự giản dị đó làm tăng yếu tố tượng trưng của không gian. Việc trang trí cây tùng ở phông sau sân khấu và cụm trúc ở hông bên trái sân khấu không chỉ đơn thuần để trang trí. Về cây tùng có hai cách giải thích: đây là dấu tích còn lại của Sarugaku, sân khấu nguyên thủy của Noh, thời kỳ đầu được biểu diễn ngoài trời, phía trước cửa đền được trang trí một cây tùng. Một giải thích khác đây là biểu trưng cho cây tùng Yogou nổi tiếng tại đền Kasuga thời Nara, nơi Noh vẫn được biểu diễn qua nhiều thế kỷ. Cây Tùng tạo nên một không gian thể hiện sự kết hợp hài hoà của thiên nhiên và yếu tố thần thánh. Lúc vở diễn bắt đầu, diễn viên thỉnh thoảng quay lưng lại khán giả hướng về phía cây tùng và hát đoạn mở đầu (Shidai) để tỏ lòng tôn kính vị thần của ngôi đền. Cây tùng còn là điểm dừng để trú nắng, mưa cho một khách bộ hành đi giữa cánh đồng (trong kịch), bóng cây tùng giữa đồng là không gian để diễn ra những sự kiện ấn tượng trong vở diễn. Dáng dấp của cây tùng tạo sự che chắn vững chắc cho khoảng không gian bao quanh, có thể so sánh như biểu tượng cây dù trong lễ trà đạo ở ngoài trời với thân cây là cột chống của dù, tán lá là mái dù.
Có giả thuyết cho rằng khóm trúc trang trí ở sân khấu Noh cho thấy những ảnh hưởng cơ bản từ quan điểm hội hoạ Phật Giáo Nhật Bản: “Vẽ trúc. Dành trọn cuộc đời bạn chỉ để vẽ trúc cho đến khi tự bạn biến thành cây trúc. Sau đó hãy quên đi bạn là cây trúc”. Tùng mọc cong, uốn lượn - tượng trưng cho sự linh hoạt, trúc mọc thẳng -tượng trưng cho sự khẳng khái.
Chỗ khán giả ngồi xem được gọi là kensho Từ cấu trúc 3 mặt của sân khấu Noh. Trước đây chỗ ngồi của khán giả được trải những lớp tatami, lối thiết kế như vậy vẫn còn ở những nhà hát Noh cũ. Ngày nay chỗ ngồi của khán giả trong các nhà hát Noh được thiết kế với những dãy ghế tiện nghi và hiện đại hơn. Số chỗ ngồi lý tưởng với một nhà hát Noh là từ khoảng 350 đến 500 chỗ.
Vùng rải sỏi trắng giữa sân khấu và chỗ ngồi của khán giả gọi là Shirasu. Đây cũng là hình tượng của nước. Trong quá khứ chức năng của nước có tác dụng phản chiếu ánh sáng lên trên cầu và sân khấu, tạo độ sâu của mái hiên nhô ra.
Có thể nói toàn bộ kết cấu của không gian nhà hát - sân khấu Noh là một chỉnh thể hoàn mỹ. Đây là kết quả của một quá trình lâu đời, đúc kết những kinh nghiệm và sự kết hợp hài hoà giữa những thế hệ hoạt động nghệ thuật và những nhà xây dựng am hiểu về nghệ thuật Noh.
Noh được thế giới tôn vinh một phần nhờ sự đóng góp đáng kể về thành tựu kiến trúc của nhà hát. Nếu bạn là du khách tới Nhật sẽ được người Nhật giới thiệu về kịch Noh và sân khấu truyền thống của họ một cách hấp dẫn, kỳ bí và đương nhiên để được thưởng thức kịch Noh (kịch mặt nạ) bạn sẽ phải chi một số tiền không nhỏ, tuy thế để đến sân khấu kịch Noh luôn là mơ ước của du khách trên Thế giới.
Minh Hương